27. Әл-Хакам, 28. Әл-Хакийм (және Әл-Хааким)

27. Әл-Хакам. 28. Әл-Хакийм.

Келесі есімдер Әл-Хакам, Әл-Хакийм. Мағынасы жағынан осы екі есімге жақын болуы себепті біз қолданып келе жатқан тізімге енбесе де, кейбір ғұламалар атап өткен әл-Хааким есімін де атап өтеміз.
Негізінен араб тіліндегі “Хакама” етістігі “Тыю“-дегенді білдіреді. Демек, араб тіліндегі “хааким” деген сөз мағынасы: “Алдына келген екі топтың өзара зұлымдық жасауын тыюшы”-деген мағынаға жақын болмақ.
Тағы бір мағынасы: “Сот, әділ түрде үкім жасаушы“. Үшінші мағынасы: “даналық, хикмет” деген мағына береді. Бұл тілдік мағынасы.
Бұл есімдердің Құранда келуіне тоқталар болсақ, әл-Хакам есімі Әнғам сүресінің 114-ші аятында бір рет келген (6: 114).
Әл-Хааким есімі болса “ахсанул хаакимиин, хойрул хаакимиин”, яғни “үкім берушілердің ең абзалы, ең қайырлысы” деген үлгіде тек көпше түр формуласына матаса байланысып, 5 жерде келген. Сол үшін де ғұламалар бұл есімді Аллаһтың көркем есімдеріне жатқызбайды. Біз де бұл тізімге қоспадық.
Әл-Хакийм есімі болса Құранда 94 жерде келген. Соның бірі Бақара сүресінің 228, 240-шы аяттарында.
Жоғарыда біз “хакама” етістігінің тілдік мағынасы тыю, үкім жасау және дана болу мағыналарымен келетінін айтып өттік. Енді бұл есімдер Аллаһқа қатысты айтылған кездегі мағынасы қалай болады?

Фатиха сүресінің түсіндірмесі (2-ші аят)

Барлық мақтау бүкіл әлемнің Раббы Аллаға тән (2).

Бұл “Әл-хамду лилләһи роббил аләмин” деп келетін аяттың қазақша балама аудармасы болып табылады. Бұл сөйлемді жиі айтамыз, жиі естиміз. Күніне бес уақыт намазда, одан өзге кездерде де аузымыздан тастамайтын осы бір аят үзіндісі өзінің бойында қандай сыр жасырған? Қандай хикметтері бар? Жоқ, әлде “Аллаһқа барлық мадақтар болсын” дегенмен бәрін түсініп қалдық па?

Бұл сұрақтар жауабын төменде келтіріп өтеміз. Ондай болса бірігіп, осы аяттың терең сырларына үңіліп көрейік. Мүмкін, бұл мәселеде іліміміз артып, Аллаһтан қорқу, Оны жақсу көрушілігіміз артатын шығар. Аллаһ тағала Құранда: “Шын мәнінде Аллаһтан тек білімділер қорқады” деген ғой. Ондай болса, Аллаһқа тәуекел етіп, түсіндірмені жалғастырайық!

“Бисмилләһир рахманир рахим” түсіндірмесі

Көптен күткен күн келіп жетті. Бүгін Құрандағы ұлы сүренің аяттарын, дәлірек айтсақ, алғашқы аятын түсіндіріп өтуге тырысамыз, Аллаһ қаласа.
Құрметті, оқырман қауым! Бұл сабақты көз жүгіртіп оқып шықпастан осы сабақтан пайда алуды ниеттеніңіздер. Сол үшін қолдарыңызға Халифа Алтай атамыз аударған Құран нұсқасын алып, керек жерлерін түртіп алып отырыңыздар. Халифа Алтай атамыздың аударған нұсқасы қазақ жұртшылығының бәрінің қолында бар деген ойдамын. Сондай-ақ, ол кісінің аудармасы аятқа-аят сәйкес келуі себепті сол нұсқаны таңдадық. Ондай болса, Аллаһқа тәуекел етіп, бастайық.

Піл оқиғасы

(жалғасы, басы мына бетте)

14-С: Қағба деген не?
Ж: Қағба дегеніміз – Ибраһим (а.с) баласы Исмағил (а.с) екеуі көтерген Бәйтуллаһ, қасиетті үй, мұсылмандардың құбыласы, таухидтің белгісі. Бұл құлшылық жасау үшін құрылған ең бірінші үй, ең алғаш құлшылық орны. Құранда бұл жайында: “Негізінен адам баласы үшін Меккеде алғаш құрылған үй (Қағба) бүкіл әлемге мүбәрак және тура жол”,-делінген. (Әлі Ғымран, 2: 96).
Кейін араб өлкесіне пұттар әкелініп, Қағбаның айналасын 360 пұт жайлап алып, таухидтың негізгі мәнін бұзған-ды.

26. Әл-Уәһһәб

26. Әл-Уәһһәб

Араб тіліндегі “Уәһәбә” етістігі “сыйлау, беру, тегін беру” деген мағыналарды береді. Ал осы етістікті атқарушы адамды “Уәһиб” дейді. Аллаһтың әл-Уәһһәб есімі осы етістікті көп атқарушы, яғни көп сыйлық беруші деген мағынамен, күшейтпелі үлгіде келген.
Аллаһтың әл-Уәһһәб есімі қасиетті Құранда 3-жерде келген. Бірі Әлі Ғымран сүресінің 8-ші аятында (3: 8): “Раббымыз! Бізді тура жолға салғаннан кейін жүрегімізді ауытқытпа. Және бізге өз қасыңнан игілік бер. Күдіксіз, сен өте берегенсің”,-деп келсе, екеуі 38-ші реттікпен келетін Сад сүресінің 9-шы және 35-ші аяттарында келген.
Халифа Алтай атамыз (ол кісіге Аллаһтың мейірімі жаусын) бұл есімді бір жерде “Береген” деп, екі жерде “Өте жомарт” деп берген. Әлауддин Мансұр ағамыз “Сыйлаушысың” деп, қалған екі жерде “Өте жомарт” деп аударған. Демек, “Береген” десек те, “Сыйлаушы” десек те бұл тек “Өте жомарт” болғанның сипаты. Ал Аллаһ нені сыйлаушы? Нені тегін беруші?

24. Әл-Қоһир, 25. Әл-Қаһһар

24. Әл-Қоһир, 25. Әл-Қаһһар.

Бұл екі есім де араб тіліндегі “Қаһр” сөзінен туындап, басым болу, үстінен алу, үстем болу деген мағыналар береді.
Қаһир есімі Құранда 2 жерде келген. (Әнғам, 6:18, 6:61 аяттары). Ал әл-Қаһһар есімі 6 рет айтылған. (Мысалы: Ғафир, 40:16).
Әл-Қаһһар есімі әл-Қоһир есімінен қуаттырақ, асырмалы шырай формасымен келген. Демек, әл-Қоһир мағынасы “үстем, үстемдік етуші, басым болушы” болса, әл-Қаһһар мағынасы “аса үстем, тым басым” деген мағына береді.

3-сабақ: “Ғилму риуаяһ” және “ғилму дираяһ” жайында бір ауыз сөз

Ғилму дираяһ

Ғилму дираяһ дегеніміз-”Ғилму мусталах” (Терминология ілімі). Екеуі де бір мағына береді. Ал бұл - хадисті жеткізушілер тізбегі мен хадис мәтінін қабылдау және қабылдамау ережелерін зерттейтін ғылым. Басқаша айтсақ, хадисті жеткізуші адамдардың тізбегін, ол адамдардың хальдерін, сенімділігін, оған қоса келтіріп отырған хадистерін, оның сенімділігін және осыған байланысты болған нәрсенің бәрін де зерттеп, арнайы ережелер орнатады.

Төртінші сабақтан бастап осының бәрін шарттарымен, ережелерімен қосып талдап, керегінше түсіндіріп өтеміз. Әзірше…

1 сабақ: Фатиха сүресімен танысу

Қасиетті Құран аяттарын түсіндіруде Құранның 30-шы бөлімін қолға алатынымызды айтып кеткен болатынбыз. Сол орайда ең алдымен күнделікті бес уақыт намаздарымызда оқып жүрген көлемі шағын Фатиха сүресінің түсіндірмесін беріп өтуді жөн санадық. Ондай болса төмендегі тақырыпқа назар аударайық!

Араб халқының діни, қоғамдық ахуалы

(жалғасы, басы мына бетте)

6-С: Исламға дейінгі кезең қалай аталады?
Ж: Бұл кезең Ислам шариғатында “надандық дәуірі” (ғасрул-жәһили) деп аталады.

7-С: Надандық дәуіріндегі арабтардың қоғамдық жағдайы жайында не білесің?
Ж: Ер мен әйел арасындағы қарым-қатынас әртүрлі болды. Кейбір ерлер әйел затын сыйлап, олармен жылы қатынасса, енді кейбірі тек тән рахаты үшін қолданатын. Бұған араб поэзиясындағы өлең жолдары куә.
Бала мен ата-ана арасындағы қатынасқа келер болсақ, көбіне қыз баланы ар көріп, тірідей көму әдеті қалыптасқан-ды. Ал кейбір кедей, тұрмысы нашар отбасылар тіпті ұл баласын да тірідей топырақ жұттыратын. Бірақ, халық ішінде есті, ақылды, парасатты жандар әлгі балалардың қыршынынан қиылуына тосқауыл болып, ата-анасынан сатып алып, өзі өсіріп, тәрбиелейтін. Ал басқа жағдайда арабтар ұл баланың туылуын құт-береке санап, қыз баланың туылуын қаламайтын.
Ағайындық қатынасқа келер болсақ, өзара жәрдем көрсету, бауыр басу, бауыры зұлымдыққа түссе де, өзі зұлымдық жасаса да соған болысып отыратын. Сол үшін де ертедегі арабтар арасында: “Залым болсын, зұлымға ұшырасын бәрібір, бауырыңа жәрдем бер” деген ұран қалыптасып қалған.
Ру аралық байланысқа келер болсақ, өзара жаулық, барымталық, ұрлап қалу, тонап қалу, басып қалу, шалып қалу сынды олқылықтар көп кездесетін. Бір елде батыр шықса қуанып, ақын шықса шаттанып, өзге рулардан басым болуға бар күшін салатын.

22. Әл-Ғафуур, 23. Әл-Ғаффар (және әл-Ғаафир).

22. Әл-Ғафуур 23. Әл-Ғаффар

Келесі екі есім әл-Ғафуур және әл-Ғаффар, бұған қосымша кейбір ғұламалар атап өткен әл-Ғафир есімі үшеуі де араб тіліндегі “Ғафр” сөзінен туындайды. Тілдік мағынасы жасыру сөзіне сәйкес.
Әл-Ғафуур есімі Құранда 91 жерде келген. Әл-Ғаффар есімі 5 жерде келіп, әл-Ғаафир есімі болса Ғафир сүресінің 3 аятында бір рет келген. Сол үшін де ғұламалардың көп бөлігі бұл есімді атап өтпеген.
Бұл үш есім де өзара жақын мағыналас, “жасыру” мағынасын береді. Яғни Аллаһ тағала құлдарының күнәларын жасырушы, артынан азапқа салмайды.
Әл-Ғаафир – құлдарының күнәларын жасырушы. Әл-Ғаффар – күнәларын көп жасыру. Ал әл-Ғафуур болса алдыңғы екеуінен де артық. (Қазақ тіліне аударылған кітаптарда бұл есімдер кешіруші, жарылқаушы деп келген. Аударма қате деп саналмайды, себебі Аллаһ күнәні жасырып жібереді әрі артынан азап болмайды. Ал бұл кешіру деген мағынаны береді).