Көркем есімдердің енді бірі «әр-Рақийб». Аллаһқа қатысты айтылғанда: «Күзетіп, бақылап тұрушы, қадағалап тұрушы, байқап тұрушы» деген мағына береді.
Бұл есім Құранда үш жерде келген. Бірі Мәйдә сүресінің 117 аятында, бірі Ниса сүресінің 1 аятында және бірі Ахзәб сүресінің 52 аятында келген.
Раббымыздың бұл есімін білгеннен кейін мына жәйттарға мән берген жөн:

Әрбір пенде Жаратушы Жәббар Иенің әрбір сөзімізді бақылап, ісімізді қадағалап, көкейімізде жасырылғанды біліп тұратынын ескеруі керек. Ешбір жаратылыс өзінің іс-әрекет, сөз не ойын Аллаһтан жасырып қала алмайды. «Аллаһ тағала көкейлеріңдегіні білетінін ескеріңдер де, сақ болыңдар!». (Бақара, 235).
Бұл есім өз бойында Аллаһтың «әл-Ғалийм /Білуші/», «әс-Сәмиғ /Естуші/» және «әл-Басыр /Көруші/» деген үш есімін де қамтиды. Адам баласының барлық әрекеті де сөз, амал және көкейдегі ойдан құралады. Адамның әрбір сөзін «әс-Сәмиғ» болған Раббымыз естіп тұрады. Әрбір әрекетін «әл-Басыр» болған Жәббар Ие көріп тұрады және көкейінде жасырылған жақсы-жаман ойды «әл-Ғалим» болған Аллаһ біліп тұрады да, әркез, ешнәрсе қалдырмай бақылап, қадағалап тұрады. Осыны ескерген құл өзінің әрбір қадамын аңдап басып, сөз сөйлемес бұрын әрбір сөзін електен өткізіп бағары хақ.
Ислам дініндегі ең биік дәреже – мурақаба дәрежесі. Мурақаба дәрежесі – Аллаһты көріп тұрғандай құлшылық етуде көрініс табады. Одан төмен дәреже – мушәһәдә дәрежесі. Бұл – Аллаһты көрмесе де Ол оны көріп тұрғанын біліп құлшылық жасау. Мурақаба мен мушәһәдәдан кейінгі дәреже – иман дәрежесі. Ол иманның алты шартын толық орындаумен жүзеге асады. Ал одан төменгі дәреже – Ислам дәрежесі. Бұл Исламның бес парызын орндаумен жүзеге асады.
Аллаһтың осы есімін танып, толыққанды түрде амал еткен жан жоғарыда айтылған дәрежелерге қол жеткізе аларсы сөзсіз. Әрбір сөзі, ісі және көкейіндегі ойына сақ адам шынайы ықыласты адам. Мұндай жандар мақтауға лайық! Аллаһ соған жеткізсін бізді!
Ондай болса арайлап атқан таңда азғантай уақыт ой жүгіртші, әй, адамдар! Кешегі күн келмеске кетті. Не ұттың? Бәлкім, өлімге тағы бір күн жақындадың. Жаңа күнге не әзірледің? Әлде мәңгі өлместей дүниенің қоқысын теруге бет алдың ба? Иә, дүние іздеу жат қылық емес, бірақ, дүние жүрегіңнен орын алды ма әлде қолыңда ғана ма? Мал-мүлікті тек көмекші құрал, қолдағы өткінші күнкөріс деп білсең, бақыттысың! Ал енді жүрегіңнен орын берсең, обалда қалдың. Сірә, кешегі күнің де сол мақсатта өткен болар. Иә, жалғанның артынан жетемін дейсің, бірақ, жалған жеткізбейді. Азғантай ғұмырыңда пайдалы нәрсе іздемесең, мәңгі өміріңде қапыда қаларсың!

Біреулер таң атқаннан кеш батқанша теледидар күзетіп, сериал, ойын, сауық, болмашы қызықтар көріп күн өткізеді. Біреулер күні бойы интернетте отырып, ол болмаса ойынмен әлек. Біреулер дала кезгіш, біреулер ойын-сауық, арақ-шарапқа құмар. Біреулер дүние жинап, тек жұмыстан көз ашпайды, біреулер жұмыс жасамаса да ұйқыдан бас алмайды. Біреулер бос сөзбен уақыт өлтіріп, өсекке құмар келеді. Осы және бұдан өзге нәрселер бары анық. Қайткен күнде, Жаратушы Жәббар Иеге бір мезет құлдық ұрып, құлдық ұруға уақыт табар жанар аз қазір.

Кез-келген жан мына бір сұраққа жауап іздеп көрсінші: “Дәл қазір өлім келе қалса өлуге даярмыз ба? Қабірде қойылар сұраққа жауабымыз әзір ме? “Раббың кім?” ,- делінгенде «Раббым Аллаһ» деп жауап беру оңай дейтін шығар көбісі. Сірә, қиын! Бұл жалғанда кімге құлдық ұрсаң, кімді қатты сүйсең соны “Раббым” деп айтасың ол жақта. Осыны ескер. Дүниенің соңынан алдыңа жан салмай жүгірсең, раббың да сол болмақ! Раббың ақша болмақ. Аңдығаның қыз, көздегенің арақ болса да тәңіріңді соған айырбастағаның. Теледидар алдына шаң жуытпай, компьбтерды шаршатсаң, есіл-дертің сол болып, ертеңіңе ешнәрсе әзірлемеген күйі өтесің.
«Дінің не?» десе «Ислам» деп айта салу оңай ма? Жоқ, сірә! Бұл жалғанда қай салт-дәстүрді алға қойсаң, соны дінім деп танисың! Фэн шуйдың қуыршақтарына төріңнен орын беріп, айнаның айналасын әдемі сөзбен толтырсаң, Раббың құрбақа боп, дінің осы фэн шуй болмақ. Көзіңді тырмалап ашқаннан, қабақ кіртиіп көз жұмғанша теледидардан көз алмасаң, Раббың теледидар болып, дінің теледидардағы жын-ойнақ болмақ. Осы ма мақсатың? Өмірде жиып тергеніңнің бәрі осы ма?
«Пайғамбарың кім?» десе «Мұхаммед» деп сала қоям дейсің бе? Жоқ, сірә. Мұхаммед салып өткен жолды үйренуге бет бұрмасаң, “сүннет” деген адамға қабақ шытып қарасаң қалай ғана Мұхаммедті пайғамбарым деп айтпақсың?
Бәлкім, фэн шуйды жазған жазушыңды не болмаса теледидарда сүйіп көретін кейіпкеріңді пайғамбар тұтарың сөзсіз. Осы ма жиған тергенің? Ойланған дұрыс. Ертеңгі күнге не әзірледің? Қыстың қамын жаз ойла.
Адам баласы бір амалды жасамас бұрын бір ойланып, жасап жатқанында тағы бір ой жүгірткені дұрыс. «Мен бұны қалай және кім үшін жасаймын? Кімнің ризалығын көздедім?» деп. Ортасына келгенде: «Ниетім өзгермеді ме? Әлде шайтан араласып, көзбояушылыққа салындым ба? Жоқ Аллаһтан өзге біреуге бағыттап жатырмын ба?» Егер бұл екі сұрақтың жауабы оңды болып істің басы да, ортасы да «Аллаһ ризалығы» болса жұмысын аяқтасын, иншаллаһ, берекелі болар. Ал енді жауабы Аллаһтан өзге біреу болса, дереу доғарғаны абзал, ол ісі оған әбүйір әпермейді!
Жоғарыда айтылғанның бәрі атқарған жақсы іс пен құлшылықта өзінің ісіне баға беру мен қадағалау. Ал күнә жасауда бұл қалай болады? Әр нәрсеге толық шешім бар шариғатымызда. Күнә жасап қойған жан дереу күнәсі үшін өкініп, Аллаһтан кешірім сұрап, тәубе еткен жөн.
Әркез Аллаһты еске алып, өзінің әрбір ісіне баға беріп жүретін жан иманның да тәтті дәмін татады. Осылайша ол Аллаһты Раббысы, Мұхаммедті пайғамбары және Исламды діні деп біліп, осыған кәміл разы болмақ!

Ағайын, Аллаһтың есімдерін оқып-білудегі мақсат тек жаттап алып, құрғақ қайталауда емес, есімдер төңірегінде дауласып, бірін-бірін “кәпір” “пасық” деп білуде емес, бәлкім, әрбір есімге тиісінше амал етуде. “Әр-Рахман”, аса Мейірімді дегенде “Олай болуы мүмкін емес, жоқ, тоқта, айланайық” деп, болмашы даға салыну – алжасқандық. Бәлкім, Құран мен хадисте келгені бар, иман келтір де, есімге сай амал ет. Аллаһты Аллаһтың Өзінен артық кім білер?! Білмейтініміз бар, онда Құран мен хадисте келгенге иман келтіру ләзім.

Аллаһ ілімімізді арттырып, иманды құлдарынан етсін. (Осыған қоса “әс-Сәмиғ, әл-Басыр және әл-Ғалим” есімдерін қараңыздар…).

Үмметіміздің әуелгі буыны мен оларға көркем түрде еруші мұсылмандар Аллаһты тек Құран мен хадисте келген есімдермен атап, есім-сипаттардың ешбірін жоққа шығармай, ешкімге ұқсатпай, мағынасы мен сөзін бұрмаламай, «қалай?», «неге?» деген сұрақ қоймай, келген күйінде иман келтіреді. Осы ең дұрыс сенім. Бұған ертеде өткен ұлы имамдардың сөзі дәлел. Уәкиғ Аллаһтың сипаттары мен есімдері келген хадистерді нұсқап: «Бұл хадистер қалай келген болса, солай қабылдаймыз әрі «Бұл қалай?», «Неге мұндай?» деп сұрамаймыз»,-деген. (Сенімді хабар).

Имам Шафиғиден Аллаһтың есім-сипаттары жайында сұрағанда ол: «Аллаһтың қасиетті Құран мен пайғамбар хадистерінде баян етілген есім-сипаттары бар. Аллаһ пенделерінің ешбірі дәлел келген болса мұны кері қайтаруға құқығы жоқ, себебі бұл есім-сипаттар Құран мен Аллаһ елшісінің (с.а.с) сенімді хадистерінде келген. Дәлел жеткеннен кейін мойындамаса – ол кәпір болмақ, ал дәлел жетпей тұрып қабыл етпесе, ол надандықтың кесірі, себебі бұған ақылмен, терең ойлаумен жету мүмкін емес»,-деген. (Сенімді хабар).
Нуғайм ибн Хаммәдтың: «Кім Аллаһты жаратылыспен ұқсатса – кәпір болады және кім Аллаһ Өзін сипаттаған сипаттарды кері қайтарса – кәпір болады. Аллаһ пен Оның елшісі (с.а.с) сипаттаған сипаттар Аллаһты жаратылысқа ұқсату болып табылмайды»,-дегені риуаят етіледі. (Сенімді хабар).
Бұл – пайғамбарымыз (с.а.с) бен сахабалардың сенімі. Бұл – жәннатқа жетелейтін тура жол, дұрыс сенім. Аллаһ тағала Құранда: «Егер де олар сендер иман келтіргендей иман келтірсе, сөзсіз олар тура жолда болады, ал енді бет бұрса, олар бөлінушілікке душар болады»,-деген. (Бақара, 137). Бұл аят пайғамбар мен сахабаларға түсірілген. “Сендер” деген жерде сол әуелгі буын меңзеледі. Тура жолды болудың кілті солар иман келтіргендей иман келтіру. Ал енді олар иман келтіргеннен өзге түрде иман келтіру арты не болмақ? Аяттың жалғасында: “бөлінушілікке душар болады” делінген. Қазіргі таңдағы бөлінушіліктің бәрі де осының салдары. Әуелгі буын иманынан алыстау, солар салып өткен дара жолды елемей, тарау жолмен ыдырау!!!
Пайғамбарымыз (с.а.с) бен оның серік достары болған сахабалардың сенімінен өзге сенім – туралықтан ауытқу болып табылады. Туралықтан ауытқыған жандар Аллаһтың есім-сипаттары төңірегінде біраз қателікке бой алдыруы ғажап емес. Мұны шариғатта «илхәд» деп атайды.
Ұлы Раббымыз қасиетті Құранда: «Аллаһтың есімдерінде туралықтан ауытқушыларды тастаңдар. Олар істегендерінің сазайын тартады» – деген. (Ағраф, 180). Аяттағы «туралықтан ауытқу» ұғымы бірнеше түрлі болады:
а) Пұт және өзге де құлшылық қылынатын нәрселерді Аллаһ есімдерімен атау. Ертедегі арабтар өздерінің тастан, ағаштан жасалған пұттарын «құдайлар» деп атап, кейбіріне «Лат, Ғұзза, Манат» деп Аллаһтың есімдерін тағатын. Бұл Аллаһ есімдері төңірегінде туралықтан ауытқудың бір түрі. Мәселен, «Лат» атауы Аллаһтың «Иләәһ» /Тәңір/ есімінен, «Ғұзза» деген атау Раббымыздың «Ғазиз» /аса үстем/ есімінен, «Манат» деген атау Раббымыздың «Мәннән» /сыйлаушы/ есімінен туындаған.
Туралықтан ауытқудың бұл түрі тек қана пұттарға қатысты болмайды, бәлкім, кез-келген қабір, мола, әулие, әнбиеге ат беруде де болуы мүмкін. Мәселен «Арыстанбапқа түне, Қожа Ахмедтен тіле» деген сөйлем арқылы Арыстанбаптың ризалығы көзделіп, Қожа Ахмедтен тілеу арқылы оны «ризық беруші, нығмет бөлуші, дұғаларды қабыл етуші» деп астарлы түрде атағанмен бірдей болады. Себебі өзге құдайлар мен пұттарға ат қою міндетті түрде оны нақты есіммен атау емес, бәлкім, жанамалай атап өтсе де «туралықтан ауытқудың» алғашқы түріне кіреді. Бұлай жасаушылар тәубе етпейінше өздерінің сазайын тартып, азапқа душар болады.
ә) Аллаһты Оған тән болмаған кемшілік сипаттар арқылы сипаттау. Бұл да Аллаһтың есімдерін жоққа шығарудың, туралықтан ауытқудың бір түрі. Яһудилердің «Аллаһ кедей, бізге мұқтаж» немесе «Ол жаратқан соң бір күн демалды» деуі жоққа шығарудың осы түріне кіреді.
«Аллаһ кешірер, әруақ кешірмес» деген сөздің астарында жанамалай болса да осы мағына меңзеледі. Бұл сөйлемді естіген жан әруақтың Аллаһтан абзал, қаһарлы екенін көрсетіп, Аллаһтың әлсіздігін білдіретін сияқты. Аллаһым бұл теңеулерден пәк әрі өте жоғары! Шын мәнінде Аллаһқа тек кемел, келбетті, көркем әрі еш кемістігі жоқ есімдер мен сипаттар тән!
б) Аллаһ есімдерін немесе оның мағыналарын бұрмалау, мойындамау немесе бұл есімдерді тек «мағынасы жоқ атаулар ғана» деп білу. Мұны «тағтыл» деп атайды. Мәселен, «Әс-Сәмиғ» /толық Естуші/ деген есімін естіп: «Ол естімейді, бұл тек Оның есімі» деп айту немесе мағынасын бұрмалап: «Бұл Оның құдіреті» деп айту – Аллаһ есімдерін жоққа шығару, туралықтан ауытқу болып табылады.
Мұндай жандар тіпті мүшриктердің дәрежесінен төмен болып саналады. Пұтқа құлдық ұрып, серік қосушылыққа белшесінен батқан бейбақтар өздерінің естімейтін, көрмейтін пұттарына көркем де кемел аттар беріп жатса, Исламдағы кейбір ағымдар керісінше Аллаһтың Өзі атаған көркем есімдерді алып тастап, мағынасын бұрмалаумен әлек! Бұл мәселедегі ең дұрыс сенім – Аллаһтың есімдері мен сипаттары Құран мен сүннетте қалай келген болса, дәл солай иланып, мағынасын бұрмаламай, ешкімге ұқсатпай, жоққа шығармай, «қалай?» деген сұрақты қоймай кәміл сеніп, иман келтіру.

в) Аллаһтың есімдері мен сипаттарын жаратылыстағылардың сипаттарына ұқсату. Мұны шариғатымызда «тәшбиһ» деп атайды. Бұл да туралықтан ауытқудың ең сорақы түрлерінің бірі. Шын мәнінде Аллаһ өзі жаратқан құлдарының ешбіріне ешнәрседе ұқсамайды. Християндардың шіркеуде салған суреттері осы үкімде. Сондай-ақ, Аллаһтың есту, көру, білу, көтерілу, разы болу, мейірім төгу және өзге де сипаттарын атаған кезде ешбір жаратылысқа ұқсатпай, Өзіне тән түрде осы сипаттармен сипатталатынына иман келтіру ләзім. Имам Мәликтен «Аллаһтың көтерілуі» жайында сұрағанда: «Көтерілу – мәлім, қалай екені – беймәлім, оған иман келтіру – уәжіп, ал ол жайында сұрау – дінге енген жаңалық»,-деген.

г) Аллаһты Оған тән болмаған есімдермен атау. Християндардың құдайды «көктегі әке» деп, пәлсапашылардың «тылсым күш» деп, кәррәмиттердің «жисм» немесе «жәуһәр» деп атауы осыған кіреді.

Аллаһ тауфиқ берсін!

Әс-сәләму ғаләйкум уа рахмәтуллаһ, құрметті ағайын!
Осыдан азғантай уақыт бұрын бір бауырлар маған: «Сіз Аллаһ есімдерінің кейбірін ұмытып кетіпсіз. Неге бұл тізімде “Әл-Хоофид” /Түсіруші/,  “әр-Роофиғ” /Көтеруші/, “әл-Муғизз” /қадірлі етуші/, “әл-Музилл” /қор қылушы/, “әл-Жәлил” /ұлылық Иесі/, “әл-Адль“  /Әділ/ және тағы басқа, қалың жұртқа танымал, мұсылман әлемінде кеңінен тарап кеткен есімдер келмеген?» деп сұрақ қойған болатын. Сұраушының сұрағына жеке жауап жазғаныммен бұл сауал көптің көкейінде де жүрген шығар деп ойладым. Сол орайда бүгінгі сабағымда Аллаһтың көркем есімдеріне қатысты қағидаларды жазып өтуді жөн көріп отырмын.

Алдымен көркем есімдер анықтамасын келтірер болсақ: «Көркем есімдер» дегеніміз – онымен Аллаһқа дұға етуге болатын, Құран мен хадисте анық аталған, мадақ пен мақтауды талап ететін есімдер. Бұған Құрандағы: «Көркем есімдер Аллаһқа тән, Оған солар арқылы дұға етіңдер»,-деген аят дәлел. (Ағраф, 180).

Аллаһтың есім-сипаттарын танып-білу – дініміздің ең ұлы тіректерінің бірі. Раббысын таныған жан Оған шынайы, ықыласты түрде құлшылық етуге тырыса бастайды. Раббысын танымаған жанға қанша намаз оқы, ораза тұт десең де ол бұлай жасауға бет бұрмайды! Осыған орай Ислам ғұламалары ғасырлар бойы Құран мен хадис қойнауынан көркем есімдерді шығарып, санап, топтастыруға үлкен көңіл бөлген. Алайда, мұның өзі жапа-тармағай, ереже қағидасыз жасала бермейді, бәлкім, есім мен сипаттарды анықтаудың өзіндік қағидалары бар. Осыған орай есімдерге қатысты жалпы қағидаларды баян еткеніміз жөн.
1 – Аллаһ тағала есімдерінің бәрі де кемелдіктің шегіне жеткен аса көркем. Ұлы Раббымыз бұл жайлы Құранның төрт жерінде баян еткен. Олар: «Көркем есімдер тек Аллаһқа тән, ондай болса Оған сол (есімдер) арқылы дұға, құлшылық жасаңдар. Аллаһтың есімдерін жоққа шығарушыларды тастаңдар. Олар істегендерінің сазайын тартады»,-дейді. (Ағраф, 180). Себебі Аллаһтың барлық есімдері өз бойында ешбір кемшілігі жоқ, толық, кемел сипаттарды қамтиды. Ал кім осы есімдерді жоққа шығарса, мағынасын бұрмаласа онда ол азапқа душар болады.
Тағы бір аятта: ««Аллаһ» деп атаңдар, «әр-Рахман /аса Рақымды/» деп атаңдар. Қалай атасаңдар да көркем есімдер тек Оған тән»,-деп айт»,-делінген. (Исра, 110).
Үшінші аятта: «Аллаһ, Одан өзге құлшылыққа лайық тәңір жоқ, көркем есімдер тек Оған тән» (Таһа, 8),-делініп, төртіншісінде: «Ол Аллаһ, Жаратушы, Жоқтан бар етуші және бейне беруші. Көркем есімдер тек Оған тән»,-деп келген. (Хашыр, 24). Бұл аяттардың бәрі де екі нәрсеге дәлел: Көркем есімдердің тек қана Аллаһқа тән екендігіне және барлық есімнің көркем екеніне.
2 – Бұл есімдердің бәрі де кемшілік, кемістік, келтеліктен сау, өз бойында кемел сипаттарды қамтиды. Сол үшін бұл есімдер «көркем» болған.
Атаулар төртке бөлінеді: Біріншісі – мүлдем кемшілік пен кемістікті білдіретін атаулар. Мысалы: Әлсіз, соқыр, кедей дегендей. Мұндай атауларды Аллаһқа таңуға үзілді-кесілді тыйым салынған.
Екіншісі – бірде кемшілік, бірде кемелдікті білдіретін атаулар. Мысалы: Қу, мазақ етуші дегендей. Қулық бір кезде жақсы әрекет болса, енді бірде жағымсыз қылық болып табылады. Мазақ ету де сондай. Хақысыз түрде мазақ ету нашар, ал мазақ қылғанның өзін мазақ қылып, айла жасау жағымды қылық, сірә! Бірақ, мұндай атаулар Аллаһқа жараспайды. Осыған орай ғұламалар «әл-Мәәкир» /айлакер/, «әл-Хоодиғ» /қу/, «әл-Фәәтин» /сынаушы/, «әл-Мудыл» /адастырушы/, «әл-Мустәһзи» /мазақ етуші/, «әл-Кәәйд» /қастықпен айла етуші/ сынды атауларды көркем есімдер қатарына енгізбеген. Бірақ: «Мазақ еткенді Аллаһ мазақ етеді», «Қулық қыламын дегенді Аллаһ алдайды» дегендей жалпылама хабар беру түрінде, себебін баян ете отырып айтуға рұқсат. Бұған Құрандағы: «Олар қулық қылады, Аллаһ та қулық қылады әрі Аллаһ қулық қылушылардың ең қайырлысы»,-деген аят дәлел. (Әнфәл, 30). Яғни Аллаһ: “Аллаһ айла етеді” деп айтпаған, бірақ: “Олар қулық қылады, Аллаһ та қулық қылады” деп, бұл сипаттың жеке-дара емес, біреудің қулығынан кейін ғана жасалатынын айтқан. Демек, бірде кемшілік, бірде кемелдікті білдіретін атауларды кесімді түрде есімдер қатарына енгізуге болмайды, бірақ, себебін анықтап, жалпылама хабар бере отырып айтса болады!
Үшіншісі – кемелдікті білдіреді, алайда бойында кемістігі болуы мүмкін атаулар. Мәселен: Сөйлеуші, қалаушы дегендей. Сөйлеушінің аузынан жақсы сөз не жаман сөз шығуы ықтимал, қалаушы біреу жағымсыз нәрсе қалауы ықтимал. Мұндай атаулар да Аллаһқа жараспайды.
Төртіншісі – тек қана кемелдікті білдіретін атаулар. Бұл Аллаһтың көркем есімдері әрі Аллаһқа жарасатын атаулар осылар ғана. Мысалы: «Әл-Мәлик» /Патша/ есімі Аллаһтың кемел билік Иесі, Қиямет күнінің қожайыны әрі барлық патшалардың патшасы екенін білдіреді. Аллаһ тағала «әл-Ғалийм» /бәрін Білуші/. Оның ілімі – алдында надандық, соңынан жаңылыс болмаған кемел ілім. «Раббым жаңылмайды да ұмытпайды». (Таһа, 52).
Демек, Аллаһтың көркем есімдері кемшілік атаулыдан сау, кемел. Ашық не астарлы түрде де кемшілік мағынасын қамтымайды.
3 – Аллаһтың әрбір есімі жеке алғанда көркем, ал егер көркем есімдердің бірі екінші бір көркем есіммен қосылып келсе, бұл алдыңғыдан өзге, жаңа көркемдікті білдіреді. Мысалы, Құранның көп жерінде: «Әл-Ғазиз /аса Үстем/ әл-Хаким /аса Дана/» есімдері қатар келеді.
«Әл-Ғазиз» /аса Үстем/ есімі жеке тұрғанда Аллаһтың әр нәрседен үстем, әрдайым жеңімпаз екенін білдіреді, ал «әл-Хаким» /аса Дана/ есімі Раббымыздың шексіз даналығын, кемел хикметін паш етеді. Бұл екі есім қатар келгенде әуелгіден бөлек кемелдік туып, алғашқысынан кең мағына береді. Яғни, «Аллаһ тағала Өзінің үстемдігінде аса дана, ұлылығы зұлымдық, жауыздық, қатігездік сынды жағымсыз әрекеттен сау әрі Өзінің даналығында аса үстем, даналығын еркін түрде көрсете алады». Бұл дүниеде үстемдікке жеткеннің бәрі дана бола бермейді әрі дана болғанның бәрі өзінің даналығын әркез көрсете алмайды, себебі жаратылыс – әлсіз келеді. Оның үстемдігі мен даналығы да, өзі де әлсіз, ал Аллаһ мұндай кемшіліктен пәк.
Бұл – “қосарланып келген есімдердің” бәріне тән ереже. Екі немесе одан да көп көркем есімнің бір жерде топтасуын – «қосарланған есімдер» деп атайды. (Аллаһ нәсіп етсе, бұған да тоқталып өтерміз алдағы уақытта).
4 – Аллаһтың есімдері «атаулар» және «сипаттар», яғни Аллаһтың затын білдіру жағынан «атау» болып, есімнің мағынасы жағынан «сипат» болып табылады. Бұған Құрандағы: «Ол әл-Ғафуур /аса Кешірімді/ әр-Рахим /ерекше мейірімді/», (Ахқаф, 8),-аяты және: «Сенің Раббың әл-Ғафуур /аса Кешірімді/, мейірім Иесі», (Кәһф, 58),-деген аяттар дәлел. Әуелгі аятта Аллаһтың «әр-Рахим» есімі аталса, келесі аятта есімнің өзі аталмай, тек «мейірім Иесі» деп, Аллаһтың сипаты берілген. Демек, «әр-Рахим» есімі Аллаһтың есімі, ал «мейірім Иесі» Оның сипаты болып табылады. Екі аятта екі түрлі айту арқылы Ұлы Раббымыз көркем есімдердің “атаулар” және “сипаттар” болып, екіге бөлінетінін білдірген. Өзге есімдер де осындай, яғни әрбір есім Аллаһтың аты және сипатын білдіреді.
Ал жаратылыс есімдері тек атауды ғана білдіреді. Мәселен, адамдардың бірі «Жомарт» деп аталып, өзі шық бермес Шығайбайдай сараң болуы ғажап емес. Бұл атау адамның есімі ғана, оның сипатын білдірмейді әрі есіміне қарап үкім де шығарылмайды.
5 – Аллаһтың есімдері «өтімді сипатты қамтитын» және «өтімді сипатты қамтымайтын» есімдер болып екіге бөлінеді. Мысалы, Аллаһтың «әр-Раззақ» /Ризықтандырушы/ есімі өтімді сипатты қамтиды, себебі Аллаһтың ризығы барлық жаратылысқа берілуде, ал «әл-Хай» /Тірі/ есімі өтімді сипатты қамтымайтын есім болып табылады.
***Егер Аллаһтың есімі өтімді сипатты қамтитын болса, онда үш нәрсеге иман келтіру керек етіледі. Біріншісі – әлгі есімнің Аллаһқа тән екеніне, екіншісі – әлгі есім бойындағы сипаттың Аллаһқа тән екеніне және үшіншісі – әлгі сипаттан белгілі бір үкім шығатынына иман келтіру. «Әс-Сәмиғ» /толық Естуші/ есімін мысалға келтірсек, алдымен бұл есімнің Аллаһқа тән, Оның көркем есімдерінің бірі екеніне иман келтіреміз. Екіншіден, Аллаһтың есту сипатымен сипатталғанына иман келтіреміз. Үшіншіден, Аллаһтың жасырын және жария айтылған барлық сөзді естіп тұрғанына иман келтіреміз.  Тағы бір мысал: Аллаһ “әр-Роззәқ” ризық беруші. Алдымен бұл есімнің Аллаһқа тән екеніне иман келтіреміз. Екіншіден, Аллаһтың ризық беру сипатымен сипатталғанына иман келтіреміз. Үшіншіден, бізге кеп жатқан ризық осы ризық беру сипатының нәтижесі екеніне иман келтіреміз. Өтімді сипатты қамтитын өзге есімдер де осындай.
***Ал егер өтімді сипатты қамтымайтын есім болса, онда тек екі нәрсеге иман келтіру талап етіледі. Біріншісі – әлгі есімнің Аллаһқа тәуелділігіне және екіншісі – Аллаһтың әлгі есімнен туындаған сипатпен сипатталатынына. Мәселен, «әл-Хай» /Тірі/ есімі өтімді сипатты қамтымайтын есім. Ондай болса бұл есімнің Аллаһқа тән екеніне және Аллаһтың тірі екеніне иман келтіру керек етіледі.
6 – Аллаһтың есімдері мен сипаттары бірі екіншісінен ауқымды үш баптан тұрады: Есімдер бабы, сипаттар бабы және хабар беру бабы. (Осыны жақсылап түсініп алыңыздар, өте маңызды нәрсе).

Осы үш баптың көлемі жағынан ең кішісі – есімдер бабы, себебі есімдер – осы аталған қағидалардан әрі аспайды. Басқаша айтсақ, Аллаһтың есімдері Оның сипаттарынан аз.
Ауқымдылығы жағынан сипаттар бабы екінші орында. Себебі кез-келген есімнен сипат шығаруға болады, алайда әрбір сипаттан есім жасала бермейді. (Маңызды қағида, жаттап алыңыздар). Мәселен: «Раббыңның сөзі шындық әрі әділдікпен тәмамдалды», (Әнғам, 115), деген аятта Аллаһтың “шыншылдық” әрі “әділдік” сипаты баян етілген. Бұл аятқа қарап біз Аллаһты «әл-Адль» /әділ/ деп, аяттағы сипаттан есім шығара алмаймыз. Неге? Себебі Аллаһ Өзін Құранда нақты «әл-Адль» деп атамаған. Бірақ Аллаһтың әділдік сипатымен сипатталғанын мойындаймыз. Сол үшін жұртшылық қолында жүрген есімдер тізімі арасындағы «әл-Адль» есімі біздің блогта келген көркем есімдер қатарына жатқызылмаған. (Ескерту: Бірақ “«Әл-Адль» ол көркем есім емес” деп айтуға болмайды, алайда: “Бұл есімге Құран мен хадисте нақты «әл-Адль» деп аталған дәлел келмеген” деп айтамыз. Осыған жақсылап мән беріңіздер. Біз қалың мұсылман әлемінде келген есімдер тізімінде келген кейбір есімдерді жазбай өтетініміз рас, бірақ ол сол есімдерді “мойындамады” деген сөз емес, бірақ, нақты ашық дәлелі келмеген себепті тізімге енгізбегендігіміз ғана. Қате түсініктен сақ болайық, ағайын).
Демек, Құран мен хадисте келген сипаттардан есім шығара алмаймыз, бірақ, егер есім келсе, одан сипат шығаруға болады, себебі кез-келген көркем есімнен сипат шығаруға болады, ал кез-келген сипаттан есім шыға бермейді! «Әс-Сәмийғ» деген есімі аталса, онда бұл есімнен сипат шығаруға болады. Бұл жайында бесінші қағидада айтып өттік.
Үшіншісі – хабар беру бабы. Бұл әуелгі екі баптан да кең, ауқымды бап. Есім-сипаттар қатарында келмеген атаулармен атау, есімдерді араб тілінен өзге тілге аудару осы бапқа жатады. Мысалы: «ерекше Мейірімді, аса Рақымды, Патша» деген аудармалар немесе Оны «Зат, Нәрсе, өздігінен Бар» деу Аллаһ жайында хабар беру болып табылады. Бірақ, «Мейірімді» бұл Аллаһ есімі деп айтылмайды, бәлкім: «әр-Рахим» – Аллаһ есімі, оның мағынасы – «ерекше Мейірімді» деу дұрыс. Осы үш бапты білудің пайдасы өте зор.
7 – Аллаһтың көркем есімдерінің бәрі де «тауқифи» болып табылады. «Тауқифи» дегеніміз – Құран мен сенімді хадисте келген есім-сипаттармен ғана шектелу. Яғни Құран аяттары мен пайғамбарымыздың (с.а.с) сенімді хадистерінде келген есімдерді ғана қабылдап, бұған өз ойымыздан ешнәрсе қоспай, бұрмаламай, «қалай?», «неге?», «мүмкін емес» дегендей тіркестерді қоспай, келген күйінде иман келтіру. Пенделердің барлық қасиеті шектеулі болғаны сияқты оның ақылы да шектеулі. Ұлы Раббымыз: «Өзің білмеген бір нәрсенің соңынан түспе. Расында құлақ, көз және жүрек олардың барлығы да сұралады»,-деп ескертеді. (Исра, 36).
Осыған орай ғұламалар «ән-Назыф» /таза/, «әл-Уәәжид» /қалаған нәрсесін табушы/, «әл-Мәәжид» /даңқты/, “Әл-Хоофид” /Түсіруші/,  “әр-Роофиғ” /Көтеруші/, “әл-Муғизз” /қадірлі етуші/, “әл-Музилл” /қор қылушы/, “әл-Жәлил” /ұлылық Иесі/, “әл-Адль“  /Әділ/ сынды атауларды көркем есімдерге енгізбеген. Мағыналары жақсы болғанымен бұл есімдер Құран мен хадисте нақты айтылмаған. Сол үшін көркем есімдер қатарына ене алмайды, алайда сипаттар бабына немесе хабар беру бабына жатқызса болады. Тағы да ескертеміз: “Бұл есім емес” деп айтылмайды, бірақ “бұларға анық дәлел келмеген” деп айтылады.
8 – Құран мен хадистерде келген Аллаһқа қатысты етістіктерден есім шығаруға болмайды. Мәселен: «Аллаһ оларды мазаққа ұшыратады» (Бақара, 15),-деген аяттан «Мазаққа ұшыратушы» деген есімін шығаруға болмайды. Алайда «Мазақтағысы келгеннің өзін мазаққа қалдырады» деп, шектеп, хабар беру ретінде айтса оқасы жоқ. (2-ші қағидаға тағы бір назар аударыңыздар). Сол себепті де «әл-Мудыл» /адастырушы/, «әл-Фәтин» /сынаушы/, «әл-Мәкир» /айлакер/, «әд-Даар» /зиян келтіруші/, «ән-Нәәфиғ» /пайда беруші/ дегендей есімдер Аллаһтың есімдері деп айтуға келмейді.
9 – Көркем есім дұға етуге жарайтын немесе алдына «ғабду /құл/» сөзі қосылуға жарайтын болуы керек. Бұған Құрандағы: «Оған сол есімдермен дұға, құлшылық етіңдер» деген аят дәлел. Осыған орай «әд-Дәһр» /заман/, «әл-Әбәд» /мәңгілік/, «әл-Бурһәән» /дәлел/, «әз-Зәриғ» /егуші/, «әс-Сәбит» /берік/, «әл-Жәғил» /жасаушы/, «әс-Сәрийғ» /жылдам/, «әл-Қоотил» /өлтіруші/, «әл-Кәәтиб» /жазушы/ сынды есімдер көркем есімдер қатарына енбейді. Бұл атаулар бірнеше қағидаға қайшы келеді.
10 – Көркем есімдер өз бойында мадақ пен мақтауды талап ететін, ешбір сөзбен шектелмей, матаса байланысусыз, жеке келуі шарт. Осыған орай «әл-Бәәлиғ» /жетуші, толық етуші/, «әл-Мухзий» /қорлаушы/, «әл-Хоодиғ» /айлакер/, «әл-Мутимм» /аяқтаушы, толықтырушы/, «әл-Фәәлиқ» /жарып шығарушы/, «әл-Мухриж» /шығарушы/, «әл-Ғоофир» /кешіруші/, «әл-Қообил» /қабыл етуші/, «әш-Шәдийд» /қатты, қуатты/ сынды есімдер көркем есімдер қатарына енгізілмейді. Алайда аятта келген үлгіде айтса болады. Мәселен: «Ғоофируз-зәнб» /күнәны кешіруші/, «Шәдийдул ғиқааб» /азабы қатты/ дегендей. Бірақ бұл сипаттар бабына кіреді.
11 – Көркем есімдердің бірінен алынған синонимдес сөз Аллаһтың есімі бола алмайды. Мәселен: «әл-Ғалийм» /бәрін Білуші/ деген есімге синонимдес сөзді алып, Аллаһты «әл-Ғаариф» /білуші/ немесе «әл-Ғаақил» /ақылды/ деп айта алмаймыз.

Аллаһ тауфиқ берсін!

Құрметті, оқырман ағайын! Біраз уақыт оқу орнында жұмыстар шығып, блогтан қол үзіп қалдым. Алдағы уақытта, дәлірек айтсақ, жазғы демалыста сіздермен жиі қауышпақ ниетім бар.

Тәфсир сабағын жалғастырайық. Өткен дәрістерде Фәлақ пен Нәс сүрелерінің түсіндірмесін бастаған болатынбыз. Алғашында жалпы танысу, кішігірім шолу жасап, бірінші сабақта Фәлақ сүресінің алғашқы екі аятын түсіндіріп өттік. Бүгінгі сабақта Фәлақ сүресінің келесі аяттарын түсіндіріп өтпек ниетіміз бар, иншалла!

Фәлақ сүресінің үшінші аяты: «Уә мин шәрри ғоосиқин изәә уақоб». Халифа Алтай атамыз қазақша баламасын: «Қараңғылық басқан сәтте, түннің кесірінен»,-деп берген. Алдағы әдетімізге сай, аяттың әрбір сөзіне тоқталып өтейік.

«Уә» дегеніз осы аятты алдыңғы аяттармен байланыстырып тұрушы шылау сөз. Бұл «және» деген мағына береді, яғни: ««(Әй, Мұхаммед!) Жаратқан нәрселердің кесірінен және қараңғылық басқан сәтте түннің кесірінен қашып таңның Раббысынан пана сұраймын»,-деп айт».

«Мин» сөзі алдыңғы аятта келгендей, шығыс септігін білдіретін сөз. Бұл аятта да «мин» сөзі «шәрр» сөзіне қосылып «жамандығынан, кесірінен» деген мағына беріп тұр. Байқап қарасақ, бұл аятта біз үшін түсініксіз қалған үш-ақ сөз. Ол «ғоосиқ», «изәә» және «уақоб».

Имам Табари тәпсірінде «Ғоосиқ» сөзінің «Түн» деген мағына беретіні айтылған. Аллаһ елшісі (с.а.с) бір түні айға қарап тұрып: «Әй, Айша. Мынаның кесірінен қашып, Аллаһтан пана сұра. Бұл «ғоосиқ изәә уақоб»»,-деген екен. (Тирмизи, сахих хадис).

Өздеріңіз білетіндей, тәпсір жасаудың, яғни аяттарды түсіндірудің төрт жолы бар. Бірінші түрі – бір аяттың түсіндірмесін Құранның екінші бір аятымен түсіндіру. Мысалы, Фатиха сүресіндегі «нығметке бөленгендер» деген сөзді Ниса сүресіндегі «пайғамбарлар, шыншылдар, шәһидтер және салихалылар» деген аятпен түсіндіру.

Екінші түрі – аятты хадиспен түсіндіру. Бұған осы аят дәлел, яғни «ғоосиқ изәә уәқоб» дегенді пайғамбарымыз (с.а.с) айға қарап тұрып айтқан, яғни түнгі уақыт деген сөз.

Үшінші түрі – пайғамбар қасынан екі елі қалмай жүрген сахабалар мен олардың шәкірттері табиғиндер жасаған түсіндірме.

Төртінші түрі – алдағы үш тәсілдің ешбірінде айтылмаса тіл ғұламаларының жасайтын түсіндірмесі.

Демек, Аллаһ елшісі (с.а.с) «ғоосиқ» сөзін “ай” деп түсіндірген. Ай астарында «түн» меңзеледі.

«Изәә» сөзі «егер» немесе «кезде» деген мағына береді. Өзінен кейін келген етістікпен қосылып, сол етістік болса, немесе болған кезде деген мағына беріп кетеді екен.

«Уәқоб» дегеніміз «орнау, келу, орындалу» деген мағына береді. Алдындағы «изәә» сөзімен қосып «орнаған кезде, келген кезде» деп балама жасаса болады.

Демек, аяттың толық баламасы: «Қараңғылық басқан кезде түннің жамандығынан». Айтып өткеніміздей, аяттарды толық түсіну үшін алдыңғы аяттармен қосып оқу ләзім. Ондай болса бұл үш аяттың қазақша баламасы: ««(Әй, Мұхаммед!) Жаратқан нәрселердің кесірінен және қараңғылық басқан сәтте түннің кесірінен қашып, таңның Раббысынан пана сұраймын»,-деп айт».

Назар аударыңыздар, бұл жерде дұға ету әдебіне кішігірім сілтеме жасалған. Анығында, Аллаһтан бір нәрсе сұрап дұға еткен кезде сұрағалы тұрған нәрсеңе сай есімімен дұға еткен дұрыс. Мәселен, «Аса Мейірімді Аллаһ, маған мейіріміңді төк, аса Жомарт Раббым, мені нығметіңнен ада етпе» дегендей.

Енді осы үш аятқа назар аударсақ, Аллаһ тағала жаратылған нәрселердің кесірінен қашып, барлық нәрсені «Раббысынан» пана сұрау керектігін атап өткен. «Раббы» дегеніміз жаратушы, ризық беруші, тәрбиелеуші. Келесі аятта түннің қараңғылығынан, оның жамандығынан қашып, пана сұрау жайын қозғап, осы қараңғылықтан аман сақтайтын «Таңның Раббысынан» пана сұрау керектігін айтқан!

Түннің кесірлігі мен жамандығы көп екені айтпаса да белгілі. Бұл жын-шайтан, құр-шаянның жыбырлап, күндіз атқара алмаған озбырлық-бұзықтығын жүзеге асыратын уақыт. Пайғамбарымыз (с.а.с): «Күн батса балаларыңды үйден шығармаңдар, малдарыңды қораға қамаңдар» деген. Тағы бір хадисте: «Күн батса шайтандар жайылады»,-дейді.

Иә, оған өзіміз де куәміз. Өлтіру, зорлау, ішу және тағы басқа зұлымдық атаулының бәрі де түн жамылған кезде орын алады. Ақиқат – нұр, ал жалған ол қараңғылық. Сол үшін Аллаһ тағала Құранның көптеген жерінде: «Құлдарын қараңғылық түнектерінен жарық нұрына шығарады» деген. Бұны тура мағынасымен де, ауыспалы мағынасымен де түсінсе болады, яғни жамандықтың кесірінен сақтап, жарық күн көрсетеді және надандық, күпірліктен құтқарып, иман мен білім нұрына шығарады дегендей.

Осы жерге дейін жамандық, кесірдің екі түрі баян етілген. Бірі – жаратылған нәрселердің кесірі, екіншісі – қараңғылық басқан сәтте түннің кесірі.

Келесі аятта: «Уә мин шәррин-нәффәсәәти фил-ғуқад» делінген, яғни «Түйнектерге дем салушы келіншектердің кесірінен».

«Уә мин шәрри» деген тіркесті жоғарыда талдап өттік, яғни «және … кесірінен». Ненің кесірінен?

«Нәффәсәәти». Бұл «нәфәсә-иәнфусу» /үрлеу/ сөзінен түрленіп, күшейтпелі түрде осы істі атқарушы адамға айтылады, яғни «нәффәс». «Нәффәс» сөзі ер тегі, ал «нәффәсәһ» әйел тегі. Аятта «Нәффәәсәәт» деп келген, яғни әйел тегінің көпше түрінде. Демек, «дем салушы келіншектер» деген мағына береді.

«Нәфәсә» деген құр үрлеу емес, қақырып түкіру емес, бірақ осы екеуінің арасындағы нәрсе, яғни азғана сүпілеп, сәл ылғалды түрде дем салу. Бұл сиқыршы, дұғалаушылардың ісі.

Қалаған адамға жамандық қалап, оған қарсы дұға оқып, түйнектерге үрлесе, бұл адам «нәффәс» боп аталады. Ол өзінің осы жаман сиқырымен шайтандардан медет сұрап, белгілі біреуге зиян тигізеді.

Сұрақ: Аллаһ қаламаса да ма?

Біліп қойыңыздар, Аллаһтың қалауы екіге бөлінеді: Шариғи қалауы және кәуни қалауы. Шариғи қалауы дегені адамның мұсылман не кәпір болуы, білім ала алуы не ала алмауы және тағы басқа. Бұл тек қана Аллаһтың қалауымен жүзеге асады әрі бұл ешбір ереже-қағидаға бағынбайды.

Кәуни қалауы Аллаһтың жерге орнатқан ережелеріне сай орындалатын нәрселер. Мысалы, отқа қолыңды салсаң қолың күюі. Аллаһ қаламаса күймейді деп отқа қол салсаң қолың бәрібір күйеді, себебі ол Аллаһ орнатқан заңдылыққа сай. Аллаһтың кәуни, яғни болмыстағы қалауы арнайы жағдайларда өзгермесе, жалпы өзгермейді. Мысалы, Иса өлілерді тірілтті. Болмыс заңдылығы бойынша өлілер тірілмейді, бірақ, Аллаһ сол заңдылықтың өзгеруіне рұқсат беріп, Иса өлілерді Аллаһ қалауымен тірілткен. Мұндай өзгеріс арнайы хикмет пен даналық үшін жасалады.

Міне, сиқыр да осы «болмыс» заңдылығына жатады, яғни сиқыршының сиқыры көздеген адамға барып тиетіні ол рас. Болмыстық нәрсе. Отқа қолыңды салып, қолың күйсе «Аллаһ, неге бұлай болды?» демейтінің сияқты сиқырға ұшыраған жан да Аллаһқа кінә таға алмайды.

Аллаһ тағала «нәффәсәәт» деп, әйел тегімен неге айтқан? Себебі дұғалау, сиқырлау көбіне әйел адамдардың ісі. Бірақ кейбір ғұламалар: «Бұл жерде сиқыршының жаны, ол медет сұрайтын шайтандар меңзелген» дейді. Қайткен күнде сиқыршы атаулының бәрі де осы ұғымға кіреді.

«Фил-ғуқад» дегені «түйіншектерге» деген мағына береді. Ертедегі араб әйелдері түйіншектер орап, әрбір ораған түйіншекке сиқыр оқып, сүпілеп үрлейтін болған. Осыған орай жалпы түрде арабтарға белгілі сиқырлау әдісі айтылған. Бірақ, бұл жерге сиқырлау әдісінің кез-келген түрі кіреді, мейлі ол адамның денсаулығына зияны тисін, мейлі ол адамдар көзін алдайтын құрғақ сиқыр болсын!

Жалғасы бар…

“Кәрийм” және “әкрам” сөздері араб тіліндегі «әл-Кәрам» сөзінен туындайды. Бұл өз бойында жалпы алғанда «жомарттылық» немесе «қадірлілік, елеулілік, құрмет» деген мағыналарды қамтиды.

“Әл-Кәрийм” есімі Аллаһтың көркем есімі ретінде 3 жерде келген. Олар: Мүминун сүресінің 116 шя аяты, Нәміл сұресінің 40 шы аяты және Инфитар сүресінің 6 аяты.

Ал “әл-Әкрам” есімі Ғаләқ сүресінің 3 ші аятында бір рет келген.

Аса Ұлы Аллаһқа қатысты айтылғанда “әл-Кәрийм” көркем есімін кейбір ғалымдар: ««Әл-Кәрийм» есімі төңірегінде 16 дан астам пікір айтылған. Сол пікірлерді ықшамдап айтар болсақ:

-         Ақы сұрамастан беруші

-         Себебіне қарамастан беруші

-         Құлдарының берген-бермегеніне, кәпір-мұсылманына, күнәһар-салихалылығына қарамастан беруші

-         Беріп, артынан мадақ айтушы. Мысалы: Әйуб пайғамбарға сабырлық беріп, артынан оны «Сабырлы құл» деп мақтаған.

-         Сыйлары мұқтаж бен өзгені толық қамтушы

-         Оған тіл тигізгеннің өзіне сый-сияпат беруші

-         Сұрамай тұрып беруші»,-деген.

Ал “әл-Әкрам” есімі болса “әл-Кәрийм” есімінің асырмалы шырайы болып табылады. «Жомарттық етушілердің ең абзалы, ең қайырлысы. Аса жомарт болғандардан басым түсуші» деген мағына береді.

Есімдердің Аллаһқа қатысты мағынасына келер болсақ, Аллаһ – аса Жомарт, шексіз жақсылық Иесі. Аллаһ – аса Жомарт, жақсылығы үзілмей беріледі. Аллаһ – аса жомарт, оның жақсылығына қол жеткізу қиындық тудырмайды. Аллаһ пен пенде арасында перде жоқ, өзара тым жақын. Сұраған құлының сұрауын береді, тіпті сұрамай тұрып нығметін төгеді. «Егер де сенен құлдарым Мен туралы сұраса, шын мәнінде Мен тым жақынмын. Маған дұға қылып сұрағанның сұрағанын беремін, ондай болса Менен сұраңдар да Маған иман келтіріңдер!» (Бақара, 186).

Аллаһ – аса Қадірлі. Қадірлеп, сөзін қастерлеп, сыйлауға толығымен лайықты. Аса қадірменді жандардың алдында қисық сөйлеп, қисынсыз іс жасаудан қалай тартынсақ, Аллаһтың құзырында одан да көп қорқып, қисынсыз іс пен сөзден, жағымсыз ойдан аулақ болған жөн. Қадірлі болған ата-ана, туған-туыс, басшылардың сөзін іске асыруды қалай тырыссақ, Аллаһтың сөзін екі етпей орындау ләзім!

Осы кезде аса Қадірлі Аллаһ өзінің құлын да қадірлі етпек. Нағыз қадірлі жан – Аллаһ қадірлі еткен жан.

Бірақ, қадірлі, елеулі болған күннің өзінде Аллаһпен тайталасудан сақ болған жөн. Себебі адам баласы «Төмендердің төменіне түсірілген». (Тин, 6). Төменнен қанша байбалам салсақ та, аса Ұлы, аса Жомарт, аса Қадірлі, кемшілік пен кемістіктен ада Аллаһтың құлы болып қалуымыз хақ!

Аллаһ – аса Жомарт, өзінің нығметін себепсіз береді. Ғұмыр берді, оған біздің жасаған себебіміз бар ма? Он екі мүшені сау қылып, ақыл берді. Тура жолға бастар Құран беріп, оны түйсінер жүрек берді. Бұл себепсіз берілген мол нығмет, аса ұлы сый!

Адамдар жомарттық етсе артынан бір жауап іздеп тұрады әманда. Бірі өз жомарттылығынан берсе, бірі айырбасқа береді. Бірі ертеңгі күнін ойласа, бірі еріксіз береді. Аллаһ тағала өз нығметін ешбір мақсат-мұратсыз, себеп-салдарсыз беріп, артынан ақы сұрамайды. Жақсы не жаман болуымыз өзіміз үшін. Жауабын да өзіміз береміз.

Адам баласы өзіне жаққанға беріп, жақпағанға мойын бұрмайды. Мансаптымен ауызжаласып, мансапсызды итше үркітеді. Аллаһ тағала мұндай кемшіліктен пәк!

Ондай болса Аллаһтан екі дүниенің жақсылығын сұрағанымыз жөн болар. Аллаһтан сұрап, үлкенді кішіні нәрсені өтінуіміз Аллаһқа ұнайды. Аллаһтан сұрап дұға ету – құлшылық. Құлшылығымызды көбейтейік. «Үлкен нәрсе», «кіші нәрсе» деп сұраудан ұялмаған абзал, себебі Аллаһқа бәрі жеңіл, бәрі оңай.

Бұл жалғанда көптеген жанның арманы, өзінің өмірін «суы мөлдір теңіз жағасында, пальмалардың арасында, алтындай сап-сары құмда, екі қабат виллада, соңғы үлгідегі мәшінеде өткізсем” деп армандайды. Табиғатта өте сұлу, керемет сәнді жерді көрсе ең бірінші ауызға алатыны: “Шіркін, осы жерде тұрса ғой” дейді. Бірақ мұның бәрі адам баласының көзі көрген сұлулық. Ал Аллаһ тағала Өзінің ізгі құлдарына не әзірлегенін білесіздер ме? Құдси хадистердің бірінде Раббымыз: «Мен Өзімнің салихалы құлдарыма көз көрмеген, құлақ естімеген, адам баласының ойына кіріп шықпаған сый әзірледім” деген. Бұл сыйды елестете алмаймыз, себебі оны көрмегенбіз де, ондай нәрсені естімегенбіз. Бұл сыйды суреттей алудың өзі қиын, себебі ол адам баласының ойына кіріп шықпаған ұлы сый! Жалғанда “баға жетпес” сұлу көріністің бәрі ахыретте әзірленген ұлы сыйдың қасында түкке тұрғысыз! Асығушылар осыған асықсын!

Аллаһ – аса Жомарт, сұраған құлының қолын бос қайтарудан ұялады. Бұған имам Ахмад, Әбу Дәуд, Тирмизиде келген сенімді хадис дәлел. «Шын мәнінде Раббыларың аса ұялшақ, тым жомарт. Қолын көтерген құлының қолдарын құр қайтарудан ұялады”.

Аллаһ тағала – аса Жомарт! Күнәларды кешіріп, орнын сауаппен алмастыруының өзі үлкен нығмет, шексіз жомарттық. Жұмыр басты пенде жақсылықты тек жақсылық жасағанға не болмаса болашақта көмегі тиетін біреуге жасайды. Бірақ, жамандыққа жақсылықпен жауап қайырушы кемде кем. Аллаһ болса: «Тәубе етіп, ізгі амал жасағандардың жамандықтарын жақсылықпен айырбастайды. Аллаһ аса кешіруші, тым жомарт».

Тағы бір хадисте: «Аллаһ тағала жақсылық пен жамандықты жазып, оларды баян етті. Кімде кім бір жақсылықты мақсат тұтып, бірақ оны жасамаса Аллаһ тағала әлгі адамға ойлаған жақсылығын толық бір жақсылық етіп жазады. Ал енді біреу бір жақсылықты мақсат етіп, оны атқаратын болса, Аллаһ тағала оған он жақсылық жазып, оны жеті жүзге тіпті одан да көп еселеп жазады. Ал енді біреу жамандықты мақсат тұтса, оған тек бір жамандықтан өзгесі жазылмайды» деген. Хадистің тағы бір нұсқасында: «Әлгі жамандығы өшіріледі. Қасіретке душар болған ғана қасіретке ұшырайды» делінген, яғни осындай кеңшілік пен жомарттылық беріліп тұрғанға қарамастан жаман істер атқарып, жақсы іске мән бермесе ол қасіретке душар болады! Әрине, бір толық жақсылық жазыларлықтай жақсы ойы болмаса, тіпті кейін өшірілер жамандықты ойлап шектелсе оқасы жоқ ау, бірақ, ол бәрінен асып, ойлаған жамандығын жүзеге асырса, өкініште өзі қалары сөзсіз!

Аллаһ – аса Жомарт. Аллаһтың жомарттығы – балиғатқа жетпеген баланың жақсы амалдарын жазып, жаман амалдарын жазбайды! Бір әйел адам кішкентай баласын көрсетіп: «Мынаның қажылығы қабыл бола ма?» дейді. Сонда пайғамбар: «Ия және саған сауап болмақ» деген. Неткен ұлы Жомарттық!

«Үш түрлі адамның амалдары жазылмайды: Оянғанға дейін ұйқыдағы адам, балиғатқа жеткенге дейін жас бала және есін жиғанша есінен танған адам» деген хадиске келер болсақ, Ибн Хиббан түсініктеме жасап: “Бұл хадисте әлгі үш түрлі адамның жамандықтары жазылмайтыны меңзеледі. Бірақ, жақсылық жазылып тұрады”,-деген. (Сахих Ибн Хиббан).

Аллаһ алдында аса қадірлі болу үшін Аллаһтан қорқып, тақуалыққа тырысу. Тақуалық деген не? Көп жандар тақуалық деген шапан киіп, сәлде орап, дүниеден қол үзу деп біледі. Жоқ, бұл келте түсінік. Тақуалық деген – Аллаһтың азабынан қорған болатын амалдар атқару. Аллаһ азабынан қорған болар іс – Аллаһтан қорқуға, Одан үміт етуге жетелейді. Мұндай жандар аса құрметті де қадірлі болмақ! Раббымыз құранда: «Шын мәнінде Аллаһ алдында аса қадірлілер – тақуалар» деген.

Демек, шынай бедел – тақуалықта. Ал енді күнәға белшесінен батып, күпірліктің туын көтерген жандар болса, ол беделі өткінші, тіпті қияметте азаптың үстінен азап болып кері қайтпақ. Аллаһ тағала мұндай жандардың халін суреттеп: «Оны ұстаңдар да сүйретіп, тозақтың ортасына апарыңдар. Сосын азап ретінде басына ыстық су құйыңдар. Азапты тат, сен аса үстем, тым құрметті емес пе едің?» деген. (Духан, 47-49).

Ағайын, ой жүгіртіңіздерші! Дүниеде бай болсам, ішсем-жесем деп бәрі арман тұтады. Осы байлық жолында қысқа ғұмырын сарп етіп, намаз бен оразаға уақыт таппайды. Сөйте тұра бай болуды арман тұтады. Ал сол жандар ойланып па? Бүгінде намаз бен оразаға уақыт таппайтын, егер ол ертең бай болса, дінді толығымен ұмытпасына кім кепіл. Адамның «менмендігі» бар, ол ақиқат. Бай болса «өзім жеттім» демесіне кім кепіл? Бай болып дүниесімен дінін тең ұстаса, нұр үстіне нұр болмақ. Ал енді дүниені алға қойып, мәңгі өлместей тырбаңдап, «адамдар арасында құрметті» боп өтсе, Аллаһ алдындағы құрмет «тақуалыққа» қол жеткізбей дүниеден озса не болмақ? Жоғарыдағы аят үрей салмай ма? Өзі азапқа салынып, қиналып жатқанда: «Азапты та, сен аса үстем, тым құрметті емес пе едің?» деген мазақ сөзді естісе халі қандай болмақ?! Аллаһым, бергеніңе шүкір, тақуалықтан жұрдай етпе!!!

Бәлкім, екі дүниеде де құрметті болу маңызды. Пайғамбарлардың есімі сан ғасырлар бойы адамдар аузынан түспейді. Себебі олар тақуалар, аса қадірлі жандар. Ал ертеден бай болып, жұрттың аузында тең жүрген кім бар? Иманды алға қойсақ, бәрі де өз жөнімен болар. Келте ойдан сақ болып, келтеліктен аман болайық, ағайын!

Құрметті бауырлар! Бүгінгі дәрісімізде Фәләқ пен Нас сүрелерінің тәпсірін жалғастырамыз. Алдыңғы сабақтарда айтып өткеніміздей, бұл екі сүренің толық мағынасы екеуінің тәпсірін қатар жүргізген кезде ғана ашылады. Сол үшін алдын ала ескерту жасап айтарым, екі сүренің Халифа Алтай атамыз аударған нұсқасын келтіріп, одан әрі қарай аяттардың тәпсірін жүргіземіз. Сіздерден талап етілетіні – айтылғанды мұқият оқып, түсінбеген болсаңыздар қайта оқып қарау, анықтамалар мен ережелерді жаттау және тиісінше амал ету. Бұл екі сүренің құр аудармасын оқыған жан сүренің арғы сырына жете алмауы ғажап емес. Бірақ, шын мәнінде бұл екі сүре ұлы сүрелердің бірі әрі көлемдері аз болғанына қарамастан сабағымыз бірнеше бөлімге бөлініп, біразға созылуы мүмкін. Ондай болса Аллаһқа тәуекел етіп, сүре тәпсірін бастайық!

Х. Алтай атамыз аударған Құран нұсқасындағы Фалақ сүресінің мағыналық аудармасы

(Мұхаммед Ғ.С): «Таңның Раббына сиынамын,» (1) «Жаратқан нәрселерінің кесірінен,» (2) «Қараңғылық басқан сәтте, түннің кесірінен,» (3) «Түйіншектерге дем салушылардың кесірінен,» (4) «Күншілдердің кесірінен, ол күндеген сәтте, (сиынамын.)» де. (5)

Нас сүресі

(Мұхаммед Ғ.С): «Адамдардың Раббына,» (1) «Адамдардың иесіне» (2) «Адамдардың Тәңіріне» (3) «Сыбырлап азғырушының кесірінен» (4) «Сондай адамдардың көкейлеріне салатын» (5) «Мейлі жыннан, мейлі адамдардан болсын, (бүкіл азғырушылардың кесірінен Аллаға) сиынамын» де (6).

Фалақ сүресінің бірінші аяты «Қул әғуузу бироббил фәләқ» деп басталады. Әрбір сөзіне жеке-жеке тоқталатын болсақ, «Қул» дегеніміз «айт» деген сөз, яғни Ұлы Раббымыз Өзінің елшісі Мұхаммедке айтуды бұйырған. Не айтуды бұйырған? «Әғуузу бироббил фәләқ /Таңның Раббысынан пана сұраймын/» деп айтуды. Осы кезде: «Егер «Айт» деп бұйырып тұрған болса, онда айтылуы бұйырылған сөзді ғана айту керек емес па? «Қул» деген сөзді қосудың не қажеті бар?»,-деген сұрақ туындайды. Дәл осы сұрақты Убәй ибн Кәғб пайғамбарға (с.а.с) қойғанында ол кісі: «Маған айт делінді, мен айттым»,-деп жауап берген екен. (Бұхари). Демек, «Таңның Раббысынан пана сұраймын»,-деп айт»,-деген аяттағы «деп айт» сөзі Аллаһ тарапынан қалай түскен болса, солай айтылу міндет. Мұны алып тастап, «Әғуузу бироббил фәләқ», яғни «Таңның Раббысынан пана сұраймын»,-деп айту дұрыс болмайды.
Осы жерде қандай хикмет жасырылған? Әлбетте, бұл жерде Аллаһ елшісінің (с.а.с) адалдығы, қызметіне деген ықыласы байқалады. Құранды қалай қабылдаса, үмметіне дәл солай етіп жеткізді. Ол кісіге Аллаһтың салауаттары мен сәлемдері болсын. Бұл бізге де сабақ болар өнеге. Дінімізді таза сақтау, Құран мен хадисті бұрмаламай, дұрыс түсіну – ең басты мақсат. Діннің тазалығы – екі бұлақтың тазалығында.
«Әғуузу» дегеніміз екі мағына береді. Бірінші мағынасы: «Пана сұраймын, жасырынар орын сұраймын», ал екіншісі: «Жабысамын, қол үзбеймін, айрылмаймын» дегенді білдіреді. Халифа Алтай атамыз бұл сөзді «сиынамын» деп аударған, Рәтбек қажы мен Уаһап қажы: «Тәңіріме сиынамын, пана тілеймін» деп, ал Әлауддин Мансұр ағамыз болса «Пана беруін сұрап, жалбарынамын»,-деп аударған. Осы үш аударманың қайсысы дұрыстыққа жақын десе, өз басым Әлауддин Мансұр ағамыздың, содан кейін Рәтбек пен Уаһап қажылардың аудармасын дұрыс көремін.
Халифа Алтай атамыздың «сиынамын» деп аударуы «құлшылық қыламын, жалбарынамын» дегенге саяды. Бірақ, «әғуузу» етістігі «пана сұраймын» деген мағына беретінін айтып өттік. Әлбетте, Аллаһтан пана сұрау дегеніміз сиынудың, құлшылықтың бір түрі, бірақ, Құран аятында нақты «пана сұрау» етістігі кеп тұрса, сол мағынаны беріп аударған дұрысырақ. Осы орайда айтарым: «Аллаһтан пана сұрау – құлшылық, бірақ, кез-келген құлшылық пана сұрау емес». Ондай болса нақты етістіктің нақты аудармасын берген абзалырақ. Анығын Аллаһ біледі.
«Би» деген жалғау шығыс септігінің жалғауы мағынасын беріп, «Рабби» сөзіне қосылып, «Раббысынан» деген мағына беріп тұр. Ал «Рабб» сөзінің өзі «фәләқ /таң/» сөзіне матаса байланысып «таңның Раббысынан» деген мағына береді. Демек, бұл аяттың мағыналық аудармасы: «(Әй, Мұхаммед!): «Таңның Раббысынан пана сұраймын»,-деп айт».

Осы жерде кішігірім кідіріс жасасақ:

• Халифа Алтай атамыздың жақша ішінде келтірген (Мұхаммед Ғ.С) деген сөзі аятта айтылмаған. Сол себепті де ол кісі бұл сөзді жақшаға алып қойған. Ал енді неге «Мұхаммед Ғ.С» сөзін жақшаға алған деген сұрақ туса, мұның жауабы екі түрлі. Біріншіден, бұл Құран пайғамбарымызға түскендіктен бұл бұйрық тікелей пайғамбарымызға бағытталады. Екіншіден, тәпсір кітаптарының бәрі де бұл жердегі бұйрықтың пайғамбарымызға бағытталғанын алға тартады. Осыны ескере отырып, жақша ішіне (Мұхаммед Ғ.С) деп келтірудің сөкеттігі жоқ екенін аңғарамыз.
• (Ғ.С) дегеніміз «Ғаләйһис сәләм» деген сөздің қысқарған түрі. Пайғамбар есімі айтылған кезде салауат айту – Ислам әдебі. Бұл жайында «Білгенге маржан» атты рубрикада арнайы бір жазба арнап өткен болатынбыз.
• Байқайтын болсақ, «Қул» яғни «деп айт» деген бұйрық етістігі араб нұсқасында бірінші аятта келген. Бірақ қазақ тіліндегі аударма нұсқаларының бәрінде де бұл сөз сүренің соңында келеді. Бұл араб тілі мен қазақ тілінің сөйлем құрау өзгешелігінің жемісі. Араб тіліндегі сөйлемдерде етістік сөйлем басында келсе, қазақ тілінде сөйлем соңында келеді. Иншалла, сүренің түсіндірмесін аяқтауға жақын қалған кездері қазақ тіліне аударылған нұсқаларды келтіріп, түсінуге ыңғайлы болған аударманы атап өтеміз. Сол кезде мұның сыры да ашылмақ, иншалла!

Фәләқ сүресінің екінші аятында: «Мин шәрри мәә холәқ»,-делінген, яғни «Жаратқан нәрселерінің кесірінен». «Мин» дегеніміз шығыс септігі мағынасын беріп, «шәрр» сөзіне қосылып «жамандығынан, кесірінен» деген мағына береді. Иә, қазақ тіліне осылай аударып қойғанмен аяттың араб тіліндегі негізгі мақсатын жеткізу мүмкін емес. Аяттағы «шәрр» сөзі нені білдіреді? «Шәрр» дегенімізді біз жамандық деп аударамыз әлбетте, бірақ, бұл сөздің негізгі анықтамасы: «Кез-келген ауыртпалық немесе ауыртпалыққа себеп болатын нәрселер». Осыны жақсылап есте ұстаңыздар. «Жамандықтан сиынамын» деген сөз астарында құр жамандық меңзелмейді, бәлкім, «Кез-келген ауыртпалық пен ауыртпалыққа себеп болатын нәрселер» меңзеледі. Осы анықтаманы есте ұстап жүріңіздер, себебі сүрені түсіндіру барысында екі сүреде келген ауыртпалық түрлерін толық баяндап өтеміз, иншалла.
«Мәә» дегенімізді кейбір ағайын «қатыстық сын есім» деп біледі, бірақ, бұл жердегі «мәә» сөзінің мағынасы «көсемшенің жұрнағы», яғни «-ған, -ген, -қан, -кен» жұрнақтары. Бұл жұрнақ өзінен кейінгі «холақ /жарату/» етістігімен бірігіп «жаратқан нәрселер» деген мағына береді. Енді әрбір сөзді қосып қарайтын болсақ: «Мин шәрри мәә холәқ» дегеніміз «Жаратқан нәрселерінің кесірінен, жамандығынан» деген мағына шығады. Бұл сөйлем аяқталмай қалған сыңайлы. Сыры неде?
Кейбір жандар Құран оқу барысында аяттардың өзара байланыспай, әрбірі жеке-жеке тиянақты ойды қамтиды деп ойлайды. Сөйтіп бір аят аяқталысымен, екінші аятқа зейін қойып, алдыңғы аятты ұмыт етеді. Бәлкім, Құран аяттарын дұрыс түсіну үшін алдыңғы аяттармен байланыстырып, бірге қарап отырған дұрыс болмақ. Енді алдыңғы аят пен осы аятты қосып оқысақ,  мағынасы: «(Әй, Мұхаммед!) «Жаратқан нәрселерінің кесірінен (қашып), Таңның Раббысынан пана сұраймын»,-деп айт»! болып шығады. Байқап қарасақ, қазақша аудармасында екінші аят бірінші аяттың алдына шығып қалған. Мұның сыры не? Әлбетте, араб тілінің грамматикасы мен қазақ тілі грамматикаларының өзгешелігінде. Халифа Алтай атамыз Құран аяттарын орындарын ауыстырмай, әр аятты өз орнында аударған. Бұл бір жағынан ыңғайлы болғанымен, түсіну жағынан сәл ыңғайссыз. Бірақ, бұл сөзіммен Халифа Алтай атамыздың еңбегіне күйе жағып, төменсіткім келмейді. Ол кісінің еңбегі үлкен, қазақ халқына деген қызметі көл-көсір. Кеңес үкіметі ыдыраған кезде халқымызға дін үйретіп шырылдаған атамыздың еңбектері сан-алуан. Бұған халық куә! Аллаһ ол кісіге разы болып, жәннаттық етсін!

Аятқа қайта назар аударсақ, біз “Жаратқан нәрселерінің кесірінен (қашып)” деп, жақша ішіне “қашып” деген сөзді қостық. Бұл сөз қайдан келді? Неге бұлай қостық? Естеріңізде болса, ең алғашқы аяттағы “Әғуузу” сөзі “пана сұрау, жасырынар орын талап ету” деген мағына беретінін айтып өттік. Ал енді пана сұраушы жан бір нәрседен қашып, бас сауғалайтыны белгілі. Осы орайда “пана сұрау” етістігіне сай етіп “қашу” сөзін жақша ішіне алдық. “Қашу” сөзі Құранның арабша нұсқасында келмеген, бірақ, түсініктірек болу үшін жақша ішіне алып, көрсетіп қойдық.

Өздеріңіз де байқап отырғандай, біз аяттардың тек тілдік мағыналарын келтіріп отырмыз. Екі сүренің әрбір сөзін толық түсіндіріп өткеннен кейін соңғы сабағымызда сүрелердің мағынасын, көркем тұстарын баян етіп, әр сөздің астарында жасырылған ұлы сырға үңілеміз. Аллаһым соған жеткізсін! Бұл жолға осымен шектелейік. Аллаһ қаласа бұл сабақ жалғасын табады әрі сүрелердің ішіне үңілген сайын білімге деген құштарлығымыз арта түсетініне кәміл сенемін. Аллаһ тауфиқ берсін.

40.Әл-Хафийз

Бүгінгі дәрісімізде Ұлы Раббымыздың Әл-Хафииз есімі төңірегінде сөз өрбітеміз.
Бұл есім араб тіліндегі «хифз» сөзінен туындайды. Тілдік мағынасы: «сақтау, жаттау».
Ал енді осы есімнің Аллаһ тәбәрәкә уа тәғәләға қатысты айтылғандағы мағынасына келер болсақ, Әл-Хафииз есімі «Сақтаушы» деген мағына береді. Бұл есім Құранда үш жерде келген.
Аллаһтың сақтауы қалай болатынын түсіндіре келе ғұламалар былай дейді:
а) Аллаһтың жалпы жаратылысты сақтауы, яғни Аллаһ аспан мен жерді және екеуінің арасындағыны тиісті уақыты келмейінше жоғалып, жойылып, құрып кетуінен сақтап тұрады. Ұлы Раббымыз Құранда: «Оған ол екеуін (аспан мен жерді) сақтап тұру еш қиындық тудырмайды»,-деп, аятта «хифз» сөзін қолданған. (Бақара сүресі, 255 аят).
ә) Аллаһтың құлдарына байланысты сақтауы. Бұл өз ішінде екі түрлі болады: Жалпы сақтауы және ерекше сақтауы. Жалпы сақтауы адам баласының бәріне тиесілі. Ұлы Раббымыз Өзінің мейірімімен барлық адамдарды әртүрлі апаттардан, зияндықтан сақтап тұрады әрі лайықсыз түрде пәлекет жолдамайды. Ал енді ерекше сақтауы шынайы, ықыласты құлдарына арналған. Раббымыз шынайы берілген, ықыласты, тақуа құлдарын әртүрлі күнә жасап қоюдан сақтайды. Ал енді жасап қойса дереу тәубе етуге мұрсат беріп, Өзі қолдап отырады.

б) Аллаһ барлық әлемді, оның ішіндегі барлы-жоқты, іс-әрекетті, кідіріс-мүдірісті, жасырын мен жарияны бәрін түгел біліп, ұмытпай, есте сақтаушы. Оның ілімінен ешнәрсе тысқары қалмайды. «Сенің Раббың еш ұмытпайды»-деген аят осының айғағы. (Мәриям, 64). Енді осы есімге сай амал ету жайын сөз етер болсақ:

Біріншіден: Аллаһ Өзі жаратқан жаратылыстарын өзінің даналығы мен шексіз іліміне сай сақтап тұрады. Құранда: “Аспанды берік бір төбе қылдық”-делінген. (Әнбия, 32). Осының өзі ақылы барларға үлкен ғибрат, ұлы мұғжиза бола алады. Бірақ, адамдар осыны елемейді де Раббысы сақтап, қорғап тұрғанын түсінбейді. “Олар болса мұндағы белгілерден бет бұрады”. (Әнбия, 32).
Екіншіден: Тура жолға бет алған жанды, егер шынымен-ақ ықыласты болса, Аллаһым адасудан сақтайды. Мәселен, пайғамбарлардың күнә жасамауы осының бірден бір дәлелі, себебі олар – ең ықыласты, тақуа жандар. Ал енді қарапайым адамдарға келер болсақ, Ұлы Раббымыз Құранда: «Әркімнің алды-артынан Аллаһтың әмірі бойынша өкшелеп, қорғаушы періштелер бар»,-деген. (Рағыд, 11). Бұл періштелер шынайы мүмин жанды әртүрлі бәле-жаладан сақтап тұрады. Аллаһ ұлық! Тура жолға бет бұрып, Аллаһтың мейіріміне талпынсаң болғаны, Аллаһ та құр қол қалдырмай, қорғаштап жүретін періште жаратып қойған. Ондай болса әртүрлі әруақтарды атап «Қорғап-қоршап, жебеп-желеп жүре гөр» деп айтуға болмайды, ағайын. Себебі адамды қорғаушы – Аллаһ, қолдаушы – Аллаһ, жебеуші – Аллаһ, демеуші – Аллаһ. Аллаһ көмекшіге мұқтаж емес. Өзі-ақ сақтай алады. Ал бір періштелерді “қорғаушы” етіп тағайындауы, ол сол періштелерге жүктелген міндет. Олар сол ісін атқарса, Аллаһқа құлшылықтары да сол болады. Ал біздің міндет – Аллаһқа серік қоспай құлшылық жасау. Егер осыны атқарсақ, өз міндетімізді өткерген боламыз. Мынаған назар аударыңыздар: Аллаһ арнайы бір періштелердің адамды қорғап жүретінін хабарлаған, алайда «Періштелерден көмек сұраңдар» деп айтпаған. Бірақ, Құранның ешбір жерінде «әруақтар қорғайды» деп айтпаған, осыған қарамастан көбіміз әруақтардан көмек сұраймыз?! Сәйкеспейтін сияқты! Көмек сұрау керек болса Құранда баян етілген періштеден неге сұрамасқа?! Әлбетте, бұған рұқсат келмеген. Құранда «қорғаушы» қызметін атқаратын періштелерден көмек сұрауға болмайтын болса, әруақтан жәрдем сұрау әсте дұрыс емес. Ондай болса сақтаушы бір Аллаһтан медет күтейік.
Үшіншіден: Біреулер мынадай сұрақ қояды: «Адамдардың апаттарға ұшырауы ненің себебі? Сонда Аллаһ бізді сақтамағаны ма?». Естеріңізде болсын, адамдар екі түрлі болады, бірі Аллаһқа иман келтіріп, сүннетке берік болған жандар және екіншісі шайтанның ылаңына беріліп, құрдымға қадам басқан сорлылар.
Иман келтіргендерге де, иман келтірмегендерге де жақсылық пен жамандық, беймазалық пен апат келіп жолығуы ғажап емес. Бірақ, оның арғы даналығы, нәтижесі әртүрлі. Иман келтірген жандар беймаза, тыныш ғұмыр кешіп жүрсе, бұл Аллаһтың нығметі, шүкірлік етіп, құлшылыққа берік болған ләзім. Ал енді иман келтірген құлдардың апатқа душар болуы, қиындық көруі – Аллаһ тарапынан сынақ. Раббымыз Құранда: «Адамдар иман келтірдік деп айтқаннан кейін сыналмай құр жүре береміз деп ойлай ма?»,-деген. (Рұм, 1). Ондай болса бұл сынақта сабыр еткендер шынайы иман келтіргендер қатарына кіріп, Раббымыздың ризалығына қол жеткізеді.
Шайтанның жетегіне ергендер беймаза өмір кешіп, қамсыз өмір сүрсе, бұл Аллаһтың мазағы десе де болады. Таудың етегінен құлаған адам жерге жай түседі, ал жоғарыдан құлағаны мылжасы шығып, адам танымастай өзгеріп кетеді әрі тірі қалуы да мүмкін емес. Осы сияқты Аллаһ адасқанның үстіне адастырып, ол бейшараның «қасарысқанының» үстіне байлық беріп, тыныш ғұмыр беріп, күнәсін көбейтіп, үлкен азапқа салмақ, Аллаһ сақтасын.
Ал енді шайтан жетегіне еріп, онымен қоймай азапқа түссе, бұл оның осы дүниеде көретін азабы десе де болады.
Осының бәрін ой елегінен өткізген жан өз өміріне қарап, өлшеу жасағаны дұрыс болар. Амалына бір қарап, жағдайына енді бір қарағаны артық болмайды. Көбіміз «мұсылманбыз» деп, намаз оразаны артқа ысырып, «ниетім таза» деп, бейқам, тыныш ғұмыр кешеміз. Осылайша намазсыз, оразасыз күндер өтіп, құрдымға кетіп бара жатқан жоқпыз ба? Дін ісінде өзімізден озғандарға қарап, діни жағдайымызды жөндейтін уақыт келген шығар деп ойландық па? Әлбетте, адам баласы ұмытшақ!
Ондай болса бір қиындық пен біз үшін жаман оқиғаға тап болсақ, ол не өзіміздің бұрынғы қателіктеріміздің жемісі, не ол бір сынақ. Аллаһ тек жақсы көрген құлдарын сынайды. Ертеде сахабалар бір күн сынақ көрмесе жылап: «Мені Аллаһ жақсы көрмейді-ау» деп қиялға түсетін. Тәрбиені бұрынғылардан алу керек, ағайын.
Төртіншіден: Пайғамбарымыз (с.а.с) Ибн Аббасқа: «Әй, балақай. Аллаһты сақта, Ол да сені сақтайды»-деген. Яғни Аллаһтың бұйрықтарын орындап, қойған шегінен аспасаң, ол да сені сақтайды. Ал Аллаһ хақысынан сақтау керек нәрсенің ең бірінші – Оған ешкімді серік етпеу. Бір қызығы, біреулер: «Мен қиындық көрем, анау ішіп жүргендер неге қиындық көрмейді. Мен жапа шегем, ана алдап жүргендер неге жапа шекпейді»,-деп, делдал болып, бұртиып жүретіндер кездеседі. Сол жандар өздерінің ісіне неге бір мезет болса да көз салып қарамайды? Олар Аллаһтың ең бірінші хақысын сақтап жүр ма? Аллаһқа серік қоспай жүр ме? Жоқ, олай дей алмаймыз. Себебі олар әркез құмалақ салдырып, бал аштырады, емшілердің соңына еріп, әруақ аралайды, «бабам қолда» деп бата жасайды, баланы мазардан іздеп, молданы базардан іздеп шапқылайды. Осылайша Аллаһқа серік қосып, артынша Раббысына кінә тағып, басына келген нәубеттің шипасын іздейді. Бұл ақылға қона ма?
Сондай-ақ, намазды сақтау, уақытымен орындау, тиісті түрде оқу. Намазға сақ адам – Аллаһ тарапынан да сақтау алады. Себебі намаз-ризықтың келуіне, денсаулықтың дұрыс болуына, жамандықтан аулақ жүруге, жүректі аман сақтауға, ниетті дұрыстап жүруге, жүзімізді нұрландырып жүруге, еріншектікті кетіруге, ыждаһаттылық пен ынтаны күшейтуге, рухымызды азықтандыруға, берекеттің орнығуына, нығметтің толастамай келуіне, аурудың жоламауына, шайтаннан алыстауға, Аллаһқа жақындауға бірден бір себеп. Ондай болса намазға берік болайық. Осы жағдайда Аллаһ та бізді сақтайды.
Бесіншіден: Құрсақтағы бала, илеудегі құмырсқадан бастап, теңіздегі алып киттерді, осы әлемде біз білетіннен бастап білмейтін нәрсенің бәрін де сақтап тұрған Раббымызға шексіз мадақтар болсын. Мұның бәрін де сақтап тұрған Аллаһ-Әл-Хафииз.
Ал енді біз бір күнә жасап, Аллаһтың белгілеген шегінен шығып кетер болсақ, оның бәрі де ұмыт қалмайды. Себебі Аллаһ Әл-Хаафиз, ешнәрсені ұмытпайды. Бір мұсылман бауырыңның қанына, жанына, арына, малына, мүлкіне қол сұқсаң, алдап кеттім деп ойласаң, әсте қателесесің, бәлки алданған өзің. Ол бауырың ұмытса да Аллаһ ешқашан ұмытпайды. Адам атадан бергі ұрпақтың істеген ісін бәрін де біліп, қадағалап, Қияметте есебін алады. Біреудің бір нәрсесін алып, қайтармай алдасаң, Қияметте Аллаһ соны қайтаруды талап етеді. Ал Қияметте адамның амалдарынан өзге ешнәрсесі болмайды. Қайтарайын десе алған нәрсесі қолында жоқ, ақшасын берейін десе ол да жоқ. Не болмақ? Сауаптарын әлгі адамға береді. Сауабы болмаса сол алдаған адамының күнәларын мойнына жүктеп, тозаққа бет алмақ. Бұдан үлкен бейнет пен қорлық бар ма?!
Ондай болса Аллаһтың шынайы құлдары болуға асығайық. Әлбетте, Аллаһ өзінің шынайы құлдарын кез-келген кесапаттан сақтайды. Ісімізге есеп бере жүрейік, не істесек те Аллаһ оны біледі әрі ұмытпайды.
Алтыншыдан: Аллаһ сақтап қалған нәрсе ғана “шынайы сақталды” деген атқа лайық. Ертедегі перғауындарды еске алыңыздар. Олар өмірі өлмес империя боламыз демеп пе еді?! Ал қазір?! Бар болғаны көрінгеннің қолында қалып, шашырап, мұражайлардан орын алған. Аллаһул мустаған!

Жетіншіден: Адамның сақтап қалған немесе жаттап алған нәрсесі тек қана Аллаһтың қалауымен. Тіпті Құранның өзі өзгермей сақталуы Аллаһтың қалауымен. Бұған Құранда: «Шын мәнінде Құранды біз түсірдік, әрі оны Біз сақтаймыз»,-деген. Құранды ешкім де өзгерте алмайды.
Адамның жаттағаны, білген білімі, сақтап қалған малы, дүниесі-бәрі де Аллаһтың қалауымен ғана. Ондай болса біреуден артық білсең, “мен білдім” деп кеуде керме. Баймын деп тайраңдап, ұрпағым көп деп шалқайма. Біреулер көп ілімі болса да жәннатқа кіре алмауы мүмкін.
Сегізіншіден: Көзге көрінетін нәрседен сақтану оңай. Мысалы: Харам нәрседен сақтан, арақ ішпе, зина жасама да жақындама, харамға қарама десе оны істеуден аулақ болуға болады. Ал енді көзге көрінбейтін шайтаннан сақтанып жүре аламыз ба? Біз оны көре алмаймыз әрі ести алмаймыз. Қалай сақтанбақпыз? Осы орайда оны көретін әрі еститін біреуден көмек сұрау керек қой. Ал ол-Аллаһ. Ондай болса Аллаһтан әркез пана тілеп, Әғуузу билләһи минаш шайтанир ражиим, деп, дұғаларды көп жасап жүріңіздер. (Алдағы уақытта осы истиғәзә дұғасы жайында арнайы бір дәріс жариялаймыз, Аллаһ қаласа!)

Тоғызыншыдан: Аллаһ тарапынан бізге берілген үлкен нығметтердің бірі – ұмыту. Көп жандар “ұмыту” дегеннің бір нығмет екенін ұғынбайды. Біле-білсек, қатты қиындық, апатқа душар болған жандар сол оқиғадан кейін өзін қоярға жер таппай, қатты қиналып, көзіне жас келіп, көкейін мұң басып жатады. Бірақ, уақыт өте келе ол қайғы азайып, кішірейіп, біраз уақытта мүлдем ұмытылады. “Құса боп өліпті” деген сөз бар қазақта, яғни қатты қайғыдан шыдас бермей жүріп кеткенде осылай айтылады. Міне, раббымыздың осы бір нығметі болмағанда “құсалық” қысып, қиналып, жынданып кетпеуге кім кепіл?! Ондай болса “Ешнәрсені ұмытпайтын Раббымызға мадақ айтып, “Ұмыту” нығметін сый еткен Аллаһқа шүкірлік етейік”!!!

Аллаһ жәрдем беріп, Өзінің есендігіне алсын. Жүректі бұзатын адасу мен күпірліктен, амалды бұзатын бидғат пен жаман істен, сөзді бұзатын жаман сөз бен ұятсыздықтан, өтіріктен сақтасын.  Шын мәнінде адамның кәмілдігіне осы үш нәрсенің дұрыстығы керек. Сау жүрек, дұрыс амал және дұрыс сөз. Бұл нәрсеге тек Аллаһтың құдіреті жетеді әрі Ол неткен жақсы Қорғаушы!!!

Әссәләму алейкум уа рахмәтуллаһи уа баракәәтуһ, құрметті, оқырмандар!
Бүгінгі дәрісімізде қасиетті Құрандағы соңғы екі сүре – Фәләқ (Таң) және Нас (Адамдар) сүрелерін түсіндіріп, талдап, осы екі сүре төңірегінде сөз өрбітеміз. Ғұламалардың барлығы дерлік бұл екі сүренің жалпы мазмұны мен стилі өзара жақын болуы себепті екеуін қатар алып, бірге тәпсірлейді.  Тіпті екі сүрені “Мағуазатәйни” деп немесе “Муғаууизатайни” деп атайды. Қасиетті екі сүрені тәпсірлеп, мағынасын ұғынған кезде бұған өздеріңіз де куә боларсыздар, Аллаһтың қалауымен.
Бұдан бұрынғы әдетімізге сай, ең алдымен Халифа Алтай атамыз аударған Құран нұсқасы бойынша сүренің қазақша мағыналық аудармасын келтіріп, артынша сүренің негізгі түсіндірмесін баяндап, аударманың дұрыс-бұрыстығын бірге талқылаймыз. Әлбетте, біздің мақсат қате іздеп, дау тудыру емес, бәлкім негізгі мақсатымыз – сүренің астарында жасырылған мағыналарды түсініп, ішіндегі айтылғанға сай амал жасау үшін мәнін ұғыну. Басқаша айтсақ, сүрені шамамыз келгенше толық талдап, бойымызға сіңдіру. Шын мәнінде бұл үмметтің түзелуі, жарқын болашағы, алдағы үмітінің орындалуы – Құран мен сүннетті берік біліп, ұғынып, иман келтіріп, тиісінше амал жасауында ғана! Ондай болса Аллаһтан күш-қуат, жігер тілеп, сүренің түсіндірмесін бастайық!

113-ФАЛАҚ СҮРЕСІ. Меккеде түскен. Бес аят. (Рауаят бойынша, Яһудилер Мұхаммед Ғ.С ға түйіншекке дем салып, қас қылмақшы болған. Б.Ж.К.Х.Т. Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын)
Бұл Халифа Алтай атамыздың осы сүренің басында келтірген кішігірім кіріспесі болып табылады. Сүренің негізгі мазмұны, негізгі сұлбасы осыдан кейінгі аяттар. Енді жоғарыдағы үзіндіні сөзбе-сөз түсіндірер болсақ:
«113» дегені сүренің реттік санын білдіреді. Демек, Фәлақ сүресі Құрандағы реттігі бойынша ең соңғы сүрелердің қатарына жатады, себебі Құран сүрелерінің саны 114 екені бәріне де белгілі. Осы кезде мынадай сұрақ туады: Құранды осы реттікпен орнату пайғамбар (с.а.с) әмірімен болған ба әлде ғұламалар өз ижтиһадымен орнатқан ба? Бұл мәселеде ғұламалар бірнеше пікір айтқан, әйтсе де дұрыстыққа жақыны – Құрандағы сүрелер реттігі Аллаһтың әмірімен орнатылған.
«Фалақ сүресі» дегені сүренің атауы. Жалпы Құран сүрелері төртке бөлінеді: а) Ұзын сүрелер, ә) Жүздік сүрелер, б) Қайталанатын сүрелер, в) Аралары бөлінген сүрелер, яғни аралары «бисмиллә» арқылы жиі бөлініп отыратын сүрелер.
Бірінші түріне: Бақара, Әлі Имран, Ниса, Маидә, Әнғам, Ағраф, Әнфәл және Тәубе сүрелері кіреді.
Екінші түрі – жүздік сүрелер, яғни аяттар саны жүзден асып жығылатын сүрелер. Үшінші түрі – қайталанатын сүрелер, яғни аяттар саны жүздіктен аз сүрелер әрі ішіндегі кейбір аяттары қайталанып отыратын сүрелер.
Төртіншісі өз ішінде үшке бөлінеді: Ұзын, орташа және қысқа. Ұзын сүрелер «Қафтан» бастап Нәбә сүресіне дейін, орташасы Нәбәдан Дұхаға дейін, ал қысқалары Дұхадан Нәсқа дейін. Демек, Фәләқ пен Нас сүресі осы төртінші түрінің үшінші тармағына жатады, яғни аралары бөлінген сүрелердің қысқа сүрелер тобына.
Халифа Алтай атамыздың «Меккеде түскен» деген сөзі осы сүренің түсу кезеңін білдіреді. Көп адамдар Меккеде түскен деген сөздің Меккенің өзінде жүргенде түскен екен деп ойлайды. Бірақ, Меккеде және Мәдинада түскен деген сөз нені білдіреді? Біздің білуімізше, пайғамбар (с.а.с) ғұмыры үлкен екі кезеңнен тұрады: Меккелік және Мәдиналық кезең. Меккелік кезең пайғамбарлық қонғаннан бастап Мәдинаға көшкенге дейінгі аралық, яғни 13 жыл, ал Мәдинаға көшкеннен бастап көз жұмғанға дейінгі аралық – Мәдина кезеңі деп аталады. Сүрелердің «Меккелік» немесе «Мәдиналық» деп бөлінуі осыған қатысты айтылады, бірақ жерге еш қатысы жоқ. Мәселен, ол кісі Меккенің сыртында Тайфта жүрген кезде немесе жолға шыққан кезде түскен сүрелер «Тайфтық сүре» немесе «Сапардағы сүре» деп емес, жалпы кезеңге қатысты «Меккелік» деген ат алады.
Демек, Фәлақ пен Нас сүрелерінің «Меккелік» деп аталуы пайғамбарымыздың (с.а.с) Мәдинаға көшуінен бұрын, Меккелік кезеңде түскенін білдіреді.
Ал енді жақша ішіндегі (Рауаят бойынша, Яһудилер Мұхаммед Ғ.С ға түйіншекке дем салып, қас қылмақшы болған) деген үзінді осы сүрелердің «Түсу себебін» білдіретін оқиғаның жалпы баяндамасы болып табылады. Жақсы.
Осы кезде мынадай сұрақ туады: Бұл оқиға шынымен болған ба? Осы сүренің түсуіне осы оқиға себеп болды ма? Осы екі сұраққа бірігіп жауап беріп көрейік. Сахих Бұхари мен Сахих Муслимде келтірілген хадистерде Аллаһ елшісін (с.а.с) яһудилік біреудің сиқырлап, дұғалап тастағандығы айтылады. Бір риуаяттарда «Түйіншектерді түю арқылы» деп келсе, енді бірінде «Түйіншектерге дем салып, ине шаншып дуалағаны» айтылады. Ал енді бір риуаяттарда пайғамбар тарағы дуаланып, бір құдыққа тасталғаны айтылады. Қайткен күнде пайғамбарымыздың (с.а.с) сиқырланғаны болған оқиға. Сондай-ақ, тәпсір ғұламаларының басым бөлігі бұл екі сүренің осы оқиғаға қатысты түскенін айтқан. Бірақ, бұл екі сүрені оқу – тек осындай жағдайға, яғни көз тиіп, сиқырланып, дұғаланған кезде ғана оқылады деген түйін шықпайды бұдан. Бәлкім, қорған ретінде әркез оқып, жиі қайталап жүрген жақсы болмақ.
Халифа Алтай атамыз жақша ішінде үлкен әріптермен Б.Ж.К.Х.Т деп келтірген, яғни жоғарыдағы осы оқиғаны Байдауйдың тәпсірі, Жәләләйнидің тәпсірі, Ибн Кәсир тәпсірі, Хусайнидың тәпсірі және Тыбиян атты тәпсір кітаптарынан табуға болатынын білдірген.

Бұл екі сүренің маңызы

Фәләқ пен Нас сүресінің маңызы, артықшылығы жөнінде көптеген хадистер келген. Солардың арасынан кейбірін атап өтсек:
• Бұл екі сүре ең абзал сүрелердің бірі болып табылады. Аллаһ елшісі (с.а.с) Уқба ибн Амирге: «Аллаһтан пана тілеушілердің пана тілеуде қолданатын сөздерінің ең абзалынан хабар берейін бе?»-дейді. Уқба: «Әлбетте»,-деп еді, пайғамбарымыз (с.а.с): «Қул әғузу бираббил фәләқ» пен «Қул әғузу бираббиннәс»,-деп жауап берген екен (Ахмад, сахих /сенімді/ хадис).
• Бұл екі сүрені әр намаздың артында оқыған жақсы. Оқу дегеніміз біреу оқып, қалғаны тыңдап отыру емес, бәлкім әрбір адам жеке, үш қайтара оқығаны жақсы. Уқба арқылы жеткен тағы бір хадисте: «Аллаһ елшісі (с.а.с) барлық намаздың соңында екі мағуазатайнды оқуды бұйырды»,-делінген. (Тирмизи, сахих /сенімді/ хадис).
• Бұл екі сүрені таңертең жене кеш батарда оқыған жақсы. Уқба арқылы жеткен тағы бір хадисте: «Жаңбырлы қараңғы түндердің бірінде бізбен бірге намаз оқуын өтініп, Аллаһ елшісін (с.а.с) іздедік. Ақыры ол кісіні кездестірдік. Сонда ол кісі: «Қул (айт)»,-деді. Мен ешнәрсе демедім. Ол кісі тағы да: «Қул (айт)»,-деді, мен ешнәрсе демедім. Ол кісі тағы да «Қул (айт)»,- дегенінде, мен: «Иә, Аллаһ елшісі, нені айтайын?»,-дедім. Сонда ол кісі: «Таң атқанда және кеш батарда «Қул һуаллаһу ахад» пен екі муғаууизәтәнды оқысаң, бұл барлық нәрседен жеткілікті болады»,-деді»,-делінген. (Тирмизи, Насаи, сахих /сенімді/ хадис).
• Бұл екі сүре жындардың арбауы мен адамның көзі өтіп кетуінен қорған болып табылады. Әбу Сағид арқылы жеткен хадисте: «Аллаһ елшісі (с.а.с) муғаууизәтән түскенге дейін жындар мен адамның көзі тиюіне қарсы дұғалар оқып жүретін. Ал енді осы екі сүре түскеннен кейін осы екеуін алып, бұлардан өзгесінің бәрін де тоқтатты»,-делінген. (Тирмизи, сахих /сенімді/ хадис).
• Жатар алдында қолдарды жайып, осы екі сүре мен Ықылас сүресін оқып, оқып болған соң қолға сүпілеп, яғни алақанға «суф-суф» деп, қолдың жеткен жеріне дейін толық денені сүрткен жақсы. Себебі пайғамбарымыз (с.а.с) жатар алдында екі алақанына «Қул һуа Аллаһу ахад» пен екі муғаууизатанды бірге оқып, кейін беті мен денесін екі қолы жеткен жеріне дейін толық сүртетін. (Бұхари, Муслим). Айша анамыз осы хадистің соңында: «Ал енді ауруы күшейген кезде ол кісі маған бұйырып, мен оқып беретінмін»,-деген. Тағы бір риуаяттарда Айша анамыз пайғамбарымыздың алақанына өзі оқып, пайғамбарымыздың қолдарын жәрдемдесіп отырып, денесін толық сүрткізетіні айтылған.
Жалпы, бұл екі сүре көз, сиқыр және осыған ұқсас бәле-жаланың бетін аулақ етуде жәрдем берерлік, әртүрлі жаманшылықтан қорған боларлық сүрелер. Оған қоса ішінде өте үлкен мағына қамтыған ұлы сүрелер болып табылады. “Қорған” дегенге тек қорған үшін түскен деген келте ойдан аулақ болған жөн, себебі Құранның әрбір аяты, әрбір әрпі үлкен хикмет пен даналықтың бастамасы болып саналады. Адамдардың бұл екі сүреге деген мұқтаждығы тағам мен сусынға деген мұқтаждығынан да артық. Бұл жайында келесі сабақтарда сөз өрбітеміз, иншалла…

24-С: Пайғамбарымыздың (с.а.с) әкесі жағынан шежіресін атап бере аласың ба?
24-Ж: Ол кісінің әкесі жағынан шежіресі үшке бөлінеді: а) Барлық ғұламалар мен тарихшылар арасында келісілген, күмәнсіз шежіре. Бұл мына реттікте: Аднан, одан Мағад, одан Низар, одан Мудар, одан Ілияс, одан Мудрика (шын есімі Амир), одан Хузайма, одан Кинәнә, одан Надыр (шын есімі Қайс), одан Мәлик, одан Фиһр (яғни ҚҰРАЙЫШ), одан Ғолиб, одан Луәй, одан Кәғб, одан Муррәһ, одан Киләб, одан Құсай (Зәйд деп те атайды), одан Абдумәнәф (шын есімі Муғира), одан Һәшим (шын есімі Амр), одан Абдулмутталиб (шын есімі Шәйбә), одан Абдулла, одан Мұхаммед (с.а.с). Пайғамбарымыздың осы 20 атасы төңірегінде ешбір талас-тартыс жоқ.

Б) Ғұламалар арасында талас пен тартысқа душар болған шежіре. Ол Аднан мен Ибраһим арасындағы шежіре. Алайда ғұламалардың бәрі де Аднанның арғы атасы Ибраһимге барып тірелетінін алға тартады.
В) Бұл кітап иелері християндардың Ибраһимнен Адамға дейінгі жасаған шежірелері. Арасында рас-өтірігі арласуы себепті бұл бөлімге назар аудармаймыз, алайда адам баласының түп атасы Адам пайғамбар екені белгілі.

25-С: Пайғамбарымыздың (с.а.с) анасы жағынан шежіресін атап бере аласың ба?
25-Ж: Пайғамбарымыздың анасы мен әкесі бесінші атасы, яғни Киләбта бірігеді. Демек, анасының шежіресі де Аднаннан бастап, Киләбқа дейін сол ретткпен келеді де, Киләбтың Зуһра деген екінші баласынан Абдуманаф, одан Уәһб, одан Әмина туған.

26-С: Пайғамбарымыздың (с.а.с) есімін қысқаша қалай айтамыз?
26-Ж: Мухаммад ибн Абдуллаһ ибн Абдулмутталиб дейміз. Немесе Мухаммад ибн Абдуллаһ десе де болады.

27-С: Пайғамбарымыздың (с.а.с) арғы аталарының араб қаумы ішіндегі беделі қандай болған?
27-Ж: Пайғамбарымыздың (с.а.с) арғы аталары елге силы, жұртты аузына қаратқан, қажылық рәсімдерінің біраз бөлігінің иелері болған. Сондай-ақ, олардың бәрі де надандық дәуіріндегі заңсыз некелік қатынастан аулақ болып, ұрпағын таза сақтауға тырысқан. Аллаһ тағала бұл әулетті «зина» мен «ойнастық» сынды жамандықтан аулақ сақтап, таза ұрпақ, адамзаттың асыл тәжі – Мұхаммедті таңдады.

28-С: Пайғамбарымыздың (с.а.с) әкесімен болған оқиғадан хабарың бар ма?
28-Ж: Пайғамбарымыздың (с.а.с) атасы Абдулмутталибтың он ұлы болған. Ертеректе ол: «Егер де он ұлды болсам, біреуін Аллаһ жолында құрбан етемін»,-деп сөз берген болатын. Алайда оныншы ұлы туылып, сәл ержеткенше ол өзінің уәдесін ұмытып қалады. Араб халқы – сөзге берік халық болатын. Осыны ескерген жұрт Абдулмуттәлибтің сертін есіне түсіріп, бұл өз уәдесін орындамаққа бел буады. Ақыры әлгі он баласының есімдерін садақ жебелеріне жазып, арасынан таңдауды ұйғарады. Осы кезде Абдулланың есімі шығады. Бірақ, Абдулла Абдулмутталибтің өте әдемі әрі ең көркем баласы болуы себепті жұрт бұның құрбан етілуіне кедергілік жасап, он түйе мен Абдулланың арасына тағы да жебе тастауды ұсынады. Абдулмуттәлиб өзінің сүйікті баласын қимай, әлгі ұсынысқа келісіп, екі жебенің біріне он түйе, біріне Абдулланың атын жазып, қайта таңдайды. Осылайша жебе артынан жебе таңдап, әрбір таңдағанында Абдулланың есімі шығып, ақыры оныншы рет тастағанында түйе деген жазу шығады. Осылайша Абдулмутталиб 100 түйе сойып, үлкен думан жасаған екен.

29-С: Пайғамбарымыз (с.а.с): «Мен екі құрбандықтың баласымын» деген сөзін қалай түсінеміз?
29-Ж: Ол кісі «Екі құрбандық» деп отырғаны арғы атасы Исмағил мен өз әкесі Абдулла. Исмағилды Ибраһим пайғамбар Аллаһтың бұйрығы бойынша құрбан етпек болған кезде Аллаһ тарапынан қошқар түсіп, Исмағил аман қалған-ды. Абдулла да құрбан болудан аман қалған болатын. Осы үшін пайғамбарымыз: «Мен екі құрбанның баласымын» дейтін, яғни құрбан бола жаздаған екі әкейдің ұрпағымын деген сөз.

30-С: Пайғамбарымыздың (с.а.с) ата-анасының некесі жайында не білесің?
30-Ж: Абдулмутталиб баласы Абдулла үйленер шаққа жеткенінде баласына тең іздеп, Уәһб ибн Абдуманафтың үйіне барады. Абдулла өте сұлу, көркем, қуатты жігіттердің бірі болса, Әмина да Құрайш арасындағы өте көркем, сұлу бойжеткен болатын. Абдулмутталиб пен Уәһб өзара келісіп, ақыры Абдулла мен Әмина тұрмыстық шаңырақ көтереді.

31-С: Абдулла баласы Мұхаммедті көрді ме?
31-Ж: Бұл мәселеде ғұламалар әртүрлі көзқарас айтқан, алайда дұрыстыққа жақыны, Абдулла өз баласы Мұхаммедті көрмеген. Әмина құрсақ көтерген кезде Абдулла Шамға сауда сапарымен шығып, жолшыбай Мәдинада ауырып, қайтыс болып кеткен-ді, ал ол кезде Әмина жүктіліктің төртінші айында болатын.

32-С: Пайғамбарымыздың «Мұхаммед» деп аталуының сыры неде?
32-Ж: Абдулмутталиб  немересінің дүниеге келгенін естіп, қатты қуанады. Абдулланың орнын басып қалар немересін алып, Қағбаның қасында біраз діни шаралар жасағаны да айтылады. Артынан: «Құдай алдында да, адамдар алдында да мақталып, әркез мадаққа ие болсын деп “Мұхаммед” деп ат қойдым»,-деген.
Бұл араб салтында өте кең етек алған үрдіс. Балаға ат қоюда мағынасына терең мән беріп, заты атына сай болсын деген сенімнен туындаса керек.

33-С: «Мұхаммед» деген ат арабтарда бұрын болған ба?
33-Ж: Бұл есім арабтар арасында болған, алайда өте сирек, тіпті жоқтың қасы десе де болады.

34-С: Пайғамбарымыздың (с.а.с) туған күні қай күн?
34-Ж: Ғұламалар арасында пайғамбарымыздың (с.а.с) туған күні жайында нақты, тұшымды, кесімді айтылған дата айтылмайды. Бірақ Мубаракфури өзінің “Рахиқул Махтум” атты еңбегінде дұрыстыққа жақын көзқараста ол кісі 9-шы Рабиғул Әууәлда дүниеге келген”,-дейді. Миләди бойынша 571-ші жылдың 20-шы сәуірі. Алайда мұның бәрі де жақын есептің нәтижесінде шыққан көзқарастар. Анық ілімі Аллаһта!