Әссәләму аләйкум, құрметті, бауырлар! Ұлы Раббымыздың мейірімімен, Фәлақ және Нәс сүрелерінің толық түсіндірмесін тәмамдадық. Бұдан бұрын ескерткенімдей, бұл жолы жалпы шолу жасап, қорытынды келтіреміз. Сондай-ақ, құлақтарыңызға алтын сырға!!! Алдағы уақытта осы екі сүренің реттелген, өңделген түрін кішігірім кітапша етіп, Фатиха сүресі сияқты мұны да блогқа жария етеміз. Ол кітапшада, иншалла, бәрі болмаса да, өте көп мағлұматтар келтіріп өтеміз. Бұл жолы жұртты жалықтырып алмау үшін, азғантай ғана шолу жасап, қалғанын сол кітапша еншісіне қалдырдық. Ондай болса…

1-Фәлақ пен Нәс сүрелерінің бізге мәлім үш аты бар. Біріншісі: «Муғаууизәтәәни», екіншісі: «Қул әғуузу бираббил фәлақ» пен «Қул әғуузу бираббин-Нәс» және үшіншісі «Фәлақ» пен «Нәс».

Сенімді хадистерде келуі бойынша, бұл екі сүре «муғаууизәтәәни» деп аталады, яғни «пана сұраушы екеу» деген мағынада. Уқба арқылы жеткен хадисте: «Аллаһ елшісі (Оған Аллаһтын салауаттары мен сәлемдері болсын) барлық намаздың соңында екі муғаууизәтәнды оқуды бұйырды»,-делінген. (Тирмизи, сахих /сенімді/ хадис).

Сондай-ақ, хадистердің көбісінде бұл екі сүре әуелгі аяттарымен аталған, яғни Фәлақ сүресі «Қул әғуузу бираббил-фәлақ» деп, екіншісі «Қул әғуузу бираббин-нәәс» деп. Алайда қасиетті Құран нұсқаларында бұл екі сүре «Фәлақ» және «Нәс» деген атаумен бекіген. Бұл Ислам үмметі ғұламаларының келісімі бойынша.

2- Фәлақ пен Нәс сүрелерінің түсуі: Тәпсір ғұламалары Құрандағы 12 сүренің Меккелік не Мәдиналық екенін ажыратуда әрқилы көзқарастар айтқан. Ол 12 сүре: Фатиха, Рағыд, Рахман, Саф, Тағабұн, Мұтаффифийн, Қадыр, Бәинә, Зәлзәлә, Ықылас, Фәлақ және Нәс. Фәтиха сүресінің түсуіне қатысты үш пікір айтылғаны сияқты, бұл екі сүренің де түскен жері даулы. Бір тобы бұл екі сүрені «Мәдиналық» десе, енді бір тобы «Меккелік» деп біледі. Қолымызда жүрген Құран нұсқаларында да бұл екі сүрені «Меккелік сүре» деп жазған. Дұрыс-бұрысын Аллаһ жақсырақ біледі.

Фәлақ пен Нәс сүресінің түсу себебін сөз етер болсақ, бұл мәселеде екі-үш пікір айтылған. Дұрыстыққа жақыны, яһудилік Ләбид ибн Ағсам пайғамбарымызды (Оған Аллаһтын салауаттары мен сәлемдері болсын) дұғалап, сиқырлап, он бір түйін түйіп, Зәруәән деп аталатын құдыққа тастаған дейді. Енді бір риуаяттарда ол пайғамбар тарағын сиқырлаған делінген. Осыдан кейін пайғамбарымыз (Оған Аллаһтын салауаттары мен сәлемдері болсын) қатты ауырып, артынша осы екі сүре түскен. Осы оқиғаға қарағанда, бұл сүре Мәдинада түскенге ұқсайды. Ибн Кәсир де осы пікірді қуаттаған.

3- Жалпы алғанда Құран сүрелері көлем ерекшелігі жағынан төртке бөлінеді: а) Ұзын сүрелер, ә) Жүздік сүрелер, б) Қайталанатын сүрелер, в) Аралары бөлінген сүрелер, яғни аралары «бисмиллә» арқылы жиі бөлініп отыратын сүрелер.

Бірінші түріне: Бақара, Әли Ғимран, Ниса, Мәидә, Әнғам, Ағраф, Әнфәл және Тәубе сүрелері кіреді.

Екінші түрі – жүздік сүрелер, яғни аяттар саны жүзден асып жығылатын сүрелер.

Үшінші түрі – қайталанатын сүрелер, яғни аяттар саны жүздіктен аз сүрелер әрі ішіндегі кейбір аяттары қайталанып отыратын сүрелер.

Төртінші түрі өз ішінде үшке бөлінеді: Ұзын, орташа және қысқа сүрелер. Ұзын сүрелер «Қаф сүресінен» бастап «Нәбә сүресіне» дейін, орташасы «Нәбә сүресінен» бастап, «Дұха сүресіне» дейін, ал қысқалары «Дұха сүресінен» бастап, «Нәс сүресіне» дейін.

Демек, Фәләқ пен Нәс сүресі «Аралары бөлінген сүрелер» тобының «қысқа сүрелер тармағына» жатады.

4- Бұл екі сүре таухидке, Аллаһты жалғыз жаратушы, жалғыз ие, жалғыз тәрбиеші деп білуге, адамдардың нағыз Иесі, нағыз Тәңірі деп білуге шақырады. Себебі әрбір аятта «адамдардың» деген сөзді қайталап айтқан. Және де «Қул» деп айтуды бұйырып, кімнен пана сұрау керектігін де атап өткен. Бұл – шынайы таухид!

5- Бұл екі сүреден пайғамбарымыздың (Оған Аллаһтын салауаттары мен сәлемдері болсын) шыншылдығы, әділдігі, аманатқа қиянат жасамайтындығы анық байқалады. Убәй ибн Кәғб пайғамбарға (Оған Аллаһтын салауаттары мен сәлемдері болсын): «« – деп айт» деген сөзден кейінгі аяттарды ғана айтпадыңыз ба?» деп сұрағанда, ол кісі: «Маған айт делінді, мен айттым», – деп жауап берген екен. (Бұхари). Ол кісі өзіне не бұйырылса, дәл солай жеткізіп, өз ойынан сөйлемейтін, аманатына тым ықтиятты болатын.

6- «Шәрр» дегеніміз – кез-келген ауыртпалық немесе ауыртпалыққа себеп болатын нәрселер. Адам баласына зияны, жамандығы тиген немесе жамандыққа себепші болатын нәрсенің бәрі де «шәрр» ұғымына кіріп кетеді. Демек, «Жамандықтан» деген сөз астарында құр жамандық меңзелмейді, бәлкім, «Кез-келген ауыртпалық пен ауыртпалыққа себеп болатын нәрселер» меңзеледі.

Мәселен, біреуді ұру, өлтіру, зорлау, ұрлау – ол ауыртпалық, себебі бұл адамның тәні немесе жанының ауруы. Дәл осы нәрсе жасалған уақытта адамның тәні немесе жаны қиналады. Ондай болса бұл «жамандық».

Ал енді арақ ішу, зина жасау, күпірлік жасау, екіжүзділікке салыну, өтірік айту, біреуді мазақтау – бұл ауыртпалықтың өзі емес, алайда ертеңгі күні азапқа душар етеді, ақыреттегі ауыр азапқа әкеп соғады. Арақ ішіп жатқан адам: “Мен қиналып жатырмын” демейді, бірақ: “Ой, рахатын ай!” деп, тамсанып ішеді. Дәл жасап жатқан уақытта бұл «рахат» болып көрінсе де, бұл «ауыртпалыққа» себепші болатын нәрсе. Сол үшін бұл да «жамандық» болып саналады. Аяттағы «жаратқан нәрселерінің жамандығынан» деген жерде осындай нәрсенің бәрі де меңзелген!

Біреулер уақытша ғұмырдың қызығына салынып, уақытша нығметті арман тұтады. Сөйте тұрып Аллаһтың нығметіне бөленуден бас тартып, ақша тапсам, мал жисам, ел жұртқа сыйлы болсам деп, арамдыққа жол беріп, адал астан бас тартып, уақытша тәтті болған, ақыретте ащы болған, уақытша қызығын көріп, қияметте шыжығын көретін нәрселерге әуес болады. Осылайша жамандықтың өзін де, оған апаратын себептерді де қатар жасап, «жамандық атаулының» бәрін жасап шығады. Сөйте тұра басына бәле келсе «Мен не жаздым» деп, сүттен ақ, судан таза боп тақта отырғысы келеді. Анығында жақсылыққа асығып, жамандықтн қашық болу – нағыз бақыт.

7-Жамандық атаулы екі түрлі болады. Біріншісі: адам баласының өзінің себебімен жасалған жамандық, күнәлары. Бұл адамның өзі жасауы, өзі мақсат етуі арқылы жүзеге асады. Демек, оның жасаған күнәсі мен сол күнәнің арты «жамандық» болып саналады.

Жамандықтың екінші түрі өзгенің себебімен келетін түрі. Ол өзге не ақылы бар, не ақылы жоқ біреу болуы мүмкін. Ақылы бар дегеніміз адамдар мен жындар, ал ақылы жоқ дегеніміз аңдар, құстар және табиғат.

Енді екі сүреге назар аударсақ, бірінші жамандық «жаратылған нәрселерінің кесірі» бұл барлық жамандықты қамтиды. Екінші жамандық «түннің кесірі», бұл өзгенің тарапынан жасалған жамандық түрлерін қамтиды. Бірақ бұл жерде ақылы жоқ табиғат пен аңдар немесе ақылы бар жындар мен адамдар да меңзелуі мүмкін. Жалпы кез-келгенінің жамандығынан қашып, Аллаһтан пана сұралады.

Үшінші жамандық «сиқыршы мен күншілдің жамандығы». Бұл өзгенің тарапынан келетін жамандық әрі ақылы бар тарапынан болатын түрі.

Төртінші жамандық “сыбырлап азғырушы, жиі келіп-кетуші шайтанның кесірі». Бұл жерде өзгенің тарапынан келетін жамандық әрі ақылы бар тарапынан болатын жамандық айтылған. Соған қоса, мұның астарында егер сол азғыруға еріп кетіп, күнә жасаса, онда өзіне жамандық жасап, сөйтіп өз тарапынан болған жамандыққа түсіп қалу қаупі де бар екені меңзелген. Жалпы, бұл екі сүреде жамандық атаулының барлық түрі қамтылған. Құлдарына аса мейірімді, біздің қамымызды ойлайтын Аллаһқа барлық мақтау мен мадақ болсын!!!

8- Пана сұрау үш түрлі нәрсені қамтиды: Пана сұраушы, пана сұралатын объект, одан қашып пана сұралатын тарап.

Пана сұраудың бірінші тарабы «Пана сұралатын объект». Ол Аллаһ. Фәлақ сүресінде «Таңның Раббысынан» деп келсе, Нас сүресінде «Адамдардың Раббысынан, адамдардың патшасынан, адамдардың Тәңірінен» деп келген.

Пана сұрау тек Оған тән. Одан өзге ешкімнен пана сұрау дұрыс болмайды. Аллаһтан өзгеден пана сұрау сол пана сұралушының тек менменсуін арттырады. Құранда Раббымыз: «Шынында адамдардың кейбірі жындардың кейбірінен пана сұрайтын еді де, сонда олар жындардың менменсуін арттырды»,-деген. (Жын, 6).

Пана сұраудың екінші тарабы «Одан қашу керек болған нәрсе». Олар: «Жаратылған нәрселердің кесірі», «Қараңғылық басқан сәтте түннің жаманығы», «Түйіншектрге дем салушы (сиқыршы)лар жамандығы», «қызғанған сәтте қызғанушының кесірі», «адамдар мен жындардан болған азғырушылар кесірі».

Пана сұрау – құлшылық түрлерінің бірі. Жас бала өзіне қарсы төнген қауіптен қорқатын болса, анасының, болмаса әкесінің артына тығылып, толықтай әкесіне сеніп, пана тұтатыны баршаға аян. Қолынан тартсаң әкесінің етегіне жабысып, бажылдап, байбалам салатыны ол да бар. Адам баласы да өзіне төнген қауіптен, шайтанның жамандығы мен өзге де жамандық атаулының бәрінен қашып, Аллаһтан ғана пана сұрап, толықтай Аллаһқа сенгені дұрыс. Қандай да жамандық туса «оған ермеймін» деп бажылдап, Аллаһқа жабысқаны оңды болады.

«Аллаһтан қорқамын» деп, ертелі-кеш күнә жасаудан көз ашпаған жанды көрсек, бұл сөзінің көкейінен шықпағанын білеміз. «Аллаһты сүйемін» деп, Құранға бір сәт болса да назар аудармайтын, пайғамбар сүннетіне ермейтін біреуді көрсек, айтқан сөзінің бос сөз екенін білеміз. Тура сол сияқты, «Аллаһтан ғана пана сұраймын» деп, өзі емші-домшыны аралап, омырауын тұмар мен көзмоншаққа толтырып, «бабам қолда, әруақ оңда» деп жүретін болса, «Әғуузу билләһи /Аллаһтан пана сұраймын/» деген құрғақ сөзі оған ешбір пайда бермейді.

Аллаһтан өзге біреуден пана сұрау серік қосу ма? Біле білсек, пананың екі түрі бар. Бірі – пана беруде Аллаһтан өзге ешкімнің де шамасы жетпейтін түрі, екіншісі – Аллаһ та, одан өзгесі де пана беруге шамасы жететін нәрселер. Мәселен, қатты боран тұрғанда бораннан қорған боларлық таудың ығы, қатты суықта жылы баспана, қарсы жүгірген жыртқыштан қорғап қалар тал, жаудың оғынан қорғап қалар дулыға, қалған және т.б нәрселер. Бұл дүниелік, табиғат құбылыстарында ғана. Мұндай жағдайда Аллаһтан өзгеден пана сұраудың сөкеттігі жоқ.

Ал енді ауру, шайтанның кесірі, көз, сиқыр және өзге де көзге көрінбейтін, құлаққа естілмейтін, шариғатта қорғану жолдары айтылмаған апат пен жамандықтардан қарсы пана сұрауда Аллаһтан өзге біреуге жүгіну – кешірілмес күнә, жазылмас дерт! Осыны ескеріп, «Бабам сақта, әруақ оңда» деп айтудан, тұмар мен көзмоншақтан аулақ болған дұрыс. Себебі мұндай нәрседен тек қана Аллаһ сақтай алады! Аллаһым, Өзіңнен ғана пана сұраймыз!

Пана сұраудың үшінші тарабы – пана сұраушының өзі. Ол «айт» деген сөз астарында жасырынған. Яғни мұсылман жандар.

9-Хадисте келген руқиялардың бірінде Жәбрайл (а.с) пайғамбарымызға: «Бисмилләһи әрқиик, мин кулли шәйин июузиик мин шәрри кулли нәфсин әу ғайнин, Аллаһу яшфийк» деген дұғаны оқыған. (Муслим).

10-Қызғаныштың жақсы түрі рұқсат етіледі. Аллаһ елшісі (с.а.с) былай деген: «Екі нәрседен өзгеде қызғануға болмайды: Біреуге Аллаһ тағала мал беріп, ол оны ақиқат жолында жұмсаса және біреуге Аллаһ даналық беріп, ол сонымен үкім етіп, өзгелерге үйретсе». (Бұхари).

11-Фәлақ сүресі күншілдік, сиқыр, түн қараңғысы сияқты сыртқы жамандықтардан қашып, Жәббар Иеден пана сұрау керектігін айтса, бұл сүреде күнә мен жаманшылықтың себебі болатын нәрседен қашып, Аллаһтан пана сұрау керектігі айтылған. Бұл – ішкі жамандық. осылайша екі сүреде “ішкі және сыртқы жамандық” атаулының бәрі баян етіліп, одан қашудың жолы да ашық айтылған. Өзінің Құлдарына тым жанашыр Аллаһқа мақтау мен мадақ болсын!!!

12-Зұлымдықтың үш түрі бар: Біріншісі: Адамның Аллаһқа зұлымдық жасауы. Бұл – Аллаһқа серік қосу, ортақ тағуда көрініс табатын, зұлымдықтың ең үлкен түрі. Адам баласы мұндай зұлымдыққа барып қоймауы үшін ұлы Раббымыз екі сүрені де: «Таңның Раббысы, Адамдардың Раббысы, адамдардың патшасы, адамдардың Тәңірі» деп, Раббылық сипат, Иелік сипат және тәңірлік сипаттардың бәрі де тек Өзіне тән екенін баса айтқан. Осыны ескерген жан Аллаһқа зұлымдық жасаудан аулақ жүреді.

Екіншісі: Адамның айналадағыларға зұлымдық жасауы. Бұл өзгеге тіл тигізу немесе жалпы жамандық жасауда көрініс табады. Аллаһ тағала: «Түйіншектерге дем салушы (сиқыршы)лардың кесірі мен күншілдердің күндеген сәттегі кесірінен” қашуды бұйырған. Осы арқылы біз өзгелерге жамандық жасап, зиян тигізуге болмайтынын аңғарамыз.

Үшіншісі: Адамның өзіне өзі зұлымдық жасауы. Бұл күнә жасап қоюда көрініс табады. Адам баласы қандай да бір күнә жасайтын болса, ол өзіне өзі зұлымдық жасаған болып табылады. Ал күнәнің басы – көкейге енген азғыру мен өзгелердің жаман ойы мен сөзіне, жаман жаққа итермелеуіне еріп кетуде көрініс табады. Ұлы Аллаһ «Адамдар мен жындардан болған барлық азғырушылардың кесірінен сақта» деген аят арқылы азғырушылық сөзге ермеу керектігін айтып, адамды өзіне зұлымдық жасауынан тосқан.

Осылайша бұл екі сүре адам баласының жасап қоюы мүмкін болған зұлымдықтың барлық түрінен сақтап тұрады екен. Аллаһтың сөзі – ең кемел сөздер!!!

13-Екі сүре де көзге көрінбейтін жамандық түрлерінен сақтануды бұйырған. Ал көзге көрінбейтін жаудан сақтауға тек қана Аллаһтың күші жетеді. Сол үшін «Таңның Раббысынан, адамдар Раббысынан, адамдар Патшасынан, адамдар Тәңірінен» деп, тек Аллаһтан пана сұраймыз да, одан өзгеге жүгінбейміз. Шайтаннан қашып, Аллаһтан пана сұраған кезде де: «Әғуузу билләһис сәмийғил ғалийми минаш шайтоонир ражийм» дейміз, яғни «Қуылған шайтаннан қашып, бәрін естуші, толық көруші Аллаһтан пана сұраймыз» дейміз. Бұл бір даналық!

14- Адам баласын шайтанның айласынан сақтап тұру үшін керекті қорғандарды атап өтейік:

а – Қуылған шайтаннан қашып, Аллаһтан пана сұрау.

ә – Осы екі сүрені жиі оқып тұру. Аллаһ елшісі де осы екі cүрені жатарда, намаз соңында жиі оқитын.

б – Әятул курси дұғасын оқу.

в – Бақара сүресін оқу. Пайғамбарымыз (с.а.с): «Бақара сүресі оқылған үйге шайтан кірмейді» деген. (Муслим).

г – Бақара сүресінің соңғы екі аятын оқу. Аллаһ елшісі : «Кімде-кім түнде Бақараның соңғы екі аятын оқитын болса, ол екеуі оған жеткілікті болады» деген. (Бұхари, Муслим).

ғ – «Ләә иләәһә иллаллаһу уахдаһу ләә шәрийкә ләһ, ләһул мулку уә ләһул хамду уа һуа ғалә кулли шәй ин қадийр» дұғасын 100 рет оқу. Сахих Бұхари мен сахих Муслимде келген хабар бойынша бұл дұғаны оқыған жан он құлды азат еткенмен тең. Сондай-ақ, оған жүз жақсылық жазылып, жүз жамандығы өшіріліп, сол күні толықтай шайтаннан аман жүрмек. Бұл – тілге жеңіл, шайтанға ауыр, нағыз қорған, толық пана боларлық дұға.

д – Аллаһты әрдайым еске алу. Сопы қаумының «зікір» деп айтатыны бар. Бірақ, Аллаһты зікір ету деген – Аллаһты еске алу. Аллаһты ұлықтау, мадақтау және Аллаһтың құдіретін, мейірімін және де өзгедей сипаттарын еске алу, ойлану, тұрмыстық жағдайда кездесетін барлық мәселені Аллаһпен байланыстыру. Бір жамандық не қатты қуаныш келсе, сабыр етіп «Аллаһтың қалауы ғой» деп, «Аллаһтың күші әр нәрсеге жетеді ғой» деп, Аллаһты әрқилы кінә мен былапыттан пәктеп жүру. Аллаһтың нығметтерін еске алу. Міне бұл – нағыз зікір. Ал отырып алып тәспімен құр ыңылдап, «аһілеп, уһілеп» зікір етіп отыру – жүрекке имандылық кіргізбейді. Шайтаннан да қорғамайды.

е – Дәрет алып жүру және намазды жиі оқу. Әсіресе қатты ашу қысып, булыққан кезде дәрет алып, ашудың «отын» сумен бақан өте пайдалы. Сондай-ақ, намаз да ашудың кетіп, шайтанның билік етуінен қорғап тұрады.

ж– Көз, құлақ және ауызға ие болу. Анығында адамның көзі, құлағы, аузы – жүрекке енетін жаман ойдың есіктері. Көз – жақсы нәрсеге қараса, иман көтеріліп, жамандыққа назар аударса, жүрекке кірбің кіреді. Құлақ ізгі сөз естісе иман есейіп, жаман сөзге жолықса күмән күшейеді. Ауыздан шыққан жақсы сөз – жарым ырыс, жаман сөз айтпауға тырыс! Осы үш мүшесіне ие адам – шайтанның салын суға батырары сөзсіз.

з – Қоғаммен арласуда арласып жатқан адамдарды дұрыс таңдау.

Біріншісі – оларға барлық мұсылман адам мұқтаж болған, тағам мен ауадай қажет жандар. Бұл ғұламалар, ізгілер. Мұсылман адам осы топтың қасынан бір елі қалмай әрдайым қатар жүруі ләзім.

Екіншісі – онымен арласу арты өлімге апаратындар. Бұл тән ауруы мен жан ауруына себепшілік ететін адамдар.

Таңнан-кешке дейін ұрыс, төбелес, тонау және өзге де бұзақылықпен айналысатын жандармен жиі арласу ақыр соңында адамның өзін де осындай әрекеттер атқаруына итермелеп, ол тән ауруына шалдығуы мүмкін.

Түнгі клуб, ойын-сауық, бос жүріс, байлық, тәни қызық қуған жандармен жиі арласу арты адамның өзін де осы нәрсеге жетелеуі мүмкін. Бұл шәһуат ауруына жетелейді.

Ал ең сорақысы – адамның сенімін бұрмалап, Ислам атын жамылып, «сырты бүтін, іші түтін» ойларын жайып, дінге жаңалық енгізіп, дінді ішінен құртатын адасқан топ, бидғатшылармен араласу. Бұл күмән ауруына әкеп соғады! Тән ауруы мен шәһуат ауруына түскен жан ес жиып, тоқтап, емделуі мүмкін, алайда күмән ауруы – емделуі қиын, жазылмаса тозаққа апаратын ұлы дерт!

15-Аллаһ елшісі (с.а.с) мынандай кездері осы екі сүрні оқитын:

а – Намаз соңдары

ә – Жатар алдында

б – Таңертең (таң намазынан кейін) және кешке (асыр мен ақшам арасында)

в – Кішкентай сәбилерге көз тимеуі үшін осы дұғаларды оқитын

16- Байқап қарасақ, Фәлақ сүресінде пана сұралатын объект біреу ғана, ал жамандық түрі үшеу. Пана сұралатын объект ол «Таңның раббысы», ал жамандық түрлері «жаратқан нәрселердің кесірі, түннің кесірі, түйіндерге дем салушылардың кесірі,  күндеген сәтте қызғаншақтың кесірі», ал енді Нәс сүресіне қарасақ, ол жерде пана сұралатын объекттің үш сипаты айтылған, ал пана сұралатын нәрсе біреу-ақ. “Таңның Раббысы, Патшасы, Тәңірі” деп Аллаһтың үш сипаты айтылып, “азғырушы шайтандардың кесірі” деп бір нәрсе айтылған. Неге бұлай?

Анығында, түннің кесірі, күншілдің, сиқыршының кесірі тиер болса ол бар болғаны адамның бұл дүниедегі өміріне, тәніне зиян тигізуі мүмкін. Бұл дүниедегі апаттың соңы о дүниеге әсер етпейді. Түннің кесірі тиіп өлген екі адам қайда барады? Жәннатқа лайықты болғаны жәннатқа, ал тозаққа лайықты болғаны тозаққа түседі. Яғни түннің кесірі, күншілдің, сиқыршының кесірі қатты қауіпті нәрсе болмауы себепті бұл жерде Аллаһ тағала өзі жайында бір рет айтып өткен. Сөйтіп “Таңның Раббысынан паа сұраймын деп айт” деген.

Енді келесі сүредегі “шайтанның азғыруына” назар аударсақ, адам баласын бұл дүниеде азғындырып, о дүниеде мәңгі азапқа жетелейтін жамандық, кесір міне осы. Жүрек аурулары екеу болатынын айтып өттік. Күмән және жәһуат ауруы. Шайтан – осы екі аурудың екеуіне де себепші болатын нақұрыс жаратылыс. Осыны баса ескерту үшін Аллаһ тағала Өзі жайында үш рет атап, адам баласына ұлы ескерту жасаған! Аллаһтан неткен Мейірімді!!! Иә, Раббымыз, Өзіңе құлшылық етуде кемшілік жасап, бізге берген нығметіңді толық ақтай алмай жатырмыз!!!

17 – Кейбір ғұламалар айтқан: “Құранды бастауда «әғуузу билләһи минаш шайтанир ражим» деп айту – Аллаһтың бұйрығы.  Аллаһ тағала Құранды бастауда  жамандық атаулының атасы болған шайтаннан қашуды қалай бұйырса, тура сол шайтаннан қашып Құранды аяқтап, соңғы аяттарда: “Азғырушы шайтандардан пана сұрауды” бұйырған. Осылайша адам баласы шайтанның өзінен де, кесірінен де аман болмақ.

Аллаһ сәттілік берсін…

Шын мәнінде Аллаһтың есімдері мен сипаттарын зерттейтін ілім – пайдасы көл-көсір, берер жемісі мол, қалдырар ізі анық, мүбәрак ілім. Бұл ілімнің артықшылығы мен ұлы пайдасы төмендегі жайттар арқылы байқалады:
1) Ислам діні өзге діннің бәрін жоққа шығарушы, соңғы, ұлы дін, ал Ислам дініндегі ең ұлы амал – Аллаһты жалғыз деп тану, яғни таухид. Барлық пайғамбарлар мен елшілер Аллаһты жалғыз деп тануға, жалғыз Аллаһқа құлшылық етуге шақыратын.
Аллаһты жалғыз деп білудің немесе таухидтің үш тірегі бар. Біріншісі – Аллаһты жаратушы ретінде жалғыз деп білу, екіншісі – құлшылық атаулының бәрін жалғыз Аллаһқа арнау және үшіншісі – көркем есімдер мен кемшіліксіз сипаттардың бәрі жалғыз Аллаһқа тән деп білу. Байқап қарасақ, көркем есімдер мен кемшіліксіз, пәк сипаттарды білу – Исламдағы ұлы амалдың бір тірегі. Сондықтан көркем есімдер мен кемел сипаттарды білу – ұлы, мәртебелі ілім болып саналады.

2) Иманның алты рүкінінің, алты тірегінің ең ұлысы, ең алғашқысы – Аллаһқа иман келтіру. Иманның бұл тірегі Аллаһты танымай жатып құр «Аллаһқа иман келтірдім» деген құрғақ сөз арқылы орындалмайды. Шынайы иман – күмәнсіз, нақты сенімге жеткенге дейін пенденің өзі иман келтірген Раббысын тануы, Оның есімдері мен сипаттарын танып-білуге бар күшін салуы. Раббысын қаншалықты таныған болса, иманы да сонша болмақ. Раббысын неғұрлым жақсырақ білсе, иманы да соғұрлым артады, ал енді Раббысын білмесе, иманы да төмен болмақ.
Аллаһты таныған адам өзін де, өзгені де біліп жүреді. Шынайы жаратушы мен жалған құдайдың арасын оңай ажыратады. Аллаһ тағала Құранда: «Сондай Аллаһты ұмытқан, сөйтіп Аллаһ олардың өз-өздерін де ұмыттырған кісілер тәрізді болмаңдар. Міне солар бұзақылар»,-деген. (Хашыр, 19). Кімде-кім Аллаһты ұмытып, есім-сипаттарын білмесе, Раббысын танымаса ол өзін де жоғалтып, бұл жалғанда бақытқа жеткізіп, апаттан құтқарар себептерді де біле алмайды әрі өзіне пайда берер нәрселерді ажырата алмайды. Нағыз бұзақылар осылар!
3) Бұл ең көркем әрі ең абзал, алар орны жоғары, мәртебесі биік ілім. Шын мәнінде кез-келген ілімнің беделі сол сала зерттейтін нәрсенің беделімен анықталады. Ал енді Аллаһты және қасиетті Құран мен пайғамбар сүннетінде келген Оның есімдері мен сипаттарын зерттеуден абзал ілім жоқ бұл жалғанда.
4) Аллаһ пен Оның есімдерін танып-білу – Оған деген махаббат, Оны ұлықтау, Оны жоғары тұту, Одан қорқу, Одан үміт ету сияқты құлшылық түрлерін жасауға, кез-келген амалды ықыласты түрде орындауға итермелейді. Кез-келген пенде Аллаһтың есімдері мен сипаттарын білген сайын Аллаһқа деген талпынысы, ынтасы, асығыстығы, сағынышы артып, шариғатына толық беріліп, бұйрықтарын орындап, тыйымдарынан бас тартады.
5) Аллаһ тағала Өзінің есімдері мен сипаттарын жақсы көреді. Осы сипаттары мен есімдерінің жаратылыс бойында із көрсеткенін де қалайды. Бұл Аллаһтың кемелдігінің нышаны. Ол Аллаһ «әл-Жәмил /аса сұлу/» әрі әдемілікті жақсы көреді, Ол «әл-Ғалийм /толық білуші/» әрі ілім иелерін жақсы көреді, Ол «әл-Жәуәәд /аса жомарт/» әрі қолы ашық, жомарт пенделерін сүйеді, Ол «әл-Хайи /аса ұялшақ/» әрі ұятты, арлы құлдарын ұнатады, Ол «әт-Тәууәб /тәубені қабыл алушы/» әрі тәубе етуші құлдарын жақсы көреді, Ол «әл-Мухсин /жақсылық жасаушы/» әрі жақсылыққа асық құлдарын сүйеді, Ол «әр-Рахийм /ерекше мейірімді/» әрі мейірімді құлдарын жақсы көреді. Оның кешірімі мен мейірімділігі осы сипаттардың пенде бойында қалыптасуына қарай беріледі. Бұл да Аллаһтың көркем есімдері мен сипаттарын білудің артықшылығын айғақтайды.
6) Аллаһты танымаған, есімдері мен сипаттарын білмеген жан толық әрі кәміл түрде құлшылық жасауы мүмкін емес. Құлшылықтың көркем түрлерінің бірі – Аллаһқа дұға ету, Одан сұрау. Тіпті намаздың өзі дұға мен тілектен құралады. Аллаһ тағала Құранда: «Көркем есімдер Аллаһқа тән, Оған солар арқылы дұға жасаңдар»,-деген. (Ағраф, 180). Кейбір ғұламалар бұл аяттағы «дұға» сөзі «сұрау дұғасын» да «құлшылық дұғасын» да қамтитынын айтқан .
Сұрау дұғасы дегеніміз – жалпы көркем есімдерінің мағынасына сай Аллаһтан сұрау, тілеу. Мысалы: «Әй, әл-Ғафуур /аса Кешірімді/ мені кешіре гөр! Әй, әр-Рахим /ерекше Мейірімді/ маған мейіріміңді төк» дегендей.
Құлшылық дұғасы дегеніміз – көркем есімдердің мазмұнына сай құлшылық ету. Мысалы, әрбір жасаған күнә үшін тәубе етіп, Аллаһтан кешірім сұрау, себебі ол әт-Тәууәб /тәубені қабыл етуші/, зікір-дұғаларды тілмен айту, себебі ол әс-Сәмиғ /толық Естуші/, денемен құлшылық жасау, себебі ол әл-Басыр /бәрін Көруші/, жақсы ниетте болу, себебі ол әл-Ғалийм /бәрін Білуші/ т.с.с; Көркем есімдер мен кемел сипаттарды білмеген жан қалай ғана дұға етіп, құлшылық жасасын?!
7) Шын мәнінде Аллаһ тағала жаратылысты жаратып, жоқтан бар етіп, көктер мен жердегі жанды-жансыздың бәрін де адамзаттың қызметіне арнады. Мұның бәрі де Аллаһты танып-білу және Оған құлшылық ету үшін ғана. Раббымыз Құранда: «Ол Аллаһ, жеті көкті жаратқан және жерді де солар сияқты жаратқан. Күмәнсіз Аллаһтың әр нәрсеге күші толық жететіндігін білулерің үшін әмірлері жер мен көктің арасында түсіп тұрады»,-деген. (Талақ, 12). Осы аят арқылы бұл әлемнің жаратылуындағы мақсат – Аллаһты тану, Оның әр нәрсеге күші толық жететіндігін білу екені байқалады. Енді тағы бір аятта: «Шын мәнінде жындар мен адамдарды тек қана Маған құлшылық қылулары үшін жараттым»,-делінген. (Зәрият, 56). Ондай болса адам баласының Өз жаратушысын тануға деген талпынысы – өзінің жаратылуындағы мақсатын білуге деген талпынысы болып табылады. Өзінің бұл жалғандағы негізгі мақсатын біліп, Раббысын тануға, тек Оған құлшылық етуге талпынып, мұратына қол жеткізген адам бақытты болмақ.
8 ) Аллаһты тану, Оның есімдері мен сипаттарын білу – пайдасы көл-көсір саудаға тең. Бұл саудадан кіретін кіріс: Жанның тыныштық табуы, жүректің орнықты болуы, көкейдің ашық, ояу болуы, Оның разы болған нәрселеріне қол жеткізіп, ашуы мен азабынан алыс болуы, Қиямет күні фирдаус бағында болуы, Ұлы Раббымызбен жүздесуі. Аллаһ елшісі (): «Аллаһтың тоқсан тоғыз есімі бар, біреусіз жүз. Бұларды жаттап алып, (мағынасына сай амал еткен) жан сөзсіз жәннатқа кіреді. Ол әл-Уитр (тақ) және тақ санды жақсы көреді»,-деген. (Бұхари, Муслим).
Аллаһты таныған жан Одан өзге құдайсымақтың да, жаратылыстағы жын мен адамзаттың да Аллаһтың қалауынсыз ешбір зиян немесе пайда бере алмайтынын ұғынады, Аллаһтың аса мейірімді және барлық бұйрықтары шектен тыс даналыққа негізделгенін ұғынып, барлық амалдарын тек Оған арнайды. Осы арқылы жаны тыныштық тауып, жүрегі орнығады. Жүрегі орныққан, жаны тыныш адамның көкейі ояу, көкірегі ашық болып, ақиқат пен жалғанның арасын, пайда мен зиянның арасын дұрыс ажыратады. Аллаһ жақсы көргенді алып, жек көрген нәрсесінен бас тартады. Бұлай жасаған адамның барар жері фирдаус жәннаты, ал алар сыйы – Аллаһпен жүздесу!
9) Аллаһты тану және Оның есімдері мен сипаттарын білу арқылы жұмыр басты пенде әрбір жамандықтан алшақ болады. Осы арқылы ол үшін үміттің есігі ашылып, үмітке қол жеткізуде шыдамдылық пен сабырлылыққа бейімделіп, жалқаулықтан алыстап, құлшылық пен бойсұнушылыққа бар күшін салып, күнәлар мен өзге жамандықтың бәрінен алыстауға бел буады. Бұл сипатпен сипатталған жан шайтаннан алыс жүреді әрі Аллаһқа деген махаббаты оянады. Ал Аллаһты жақсы көрген жан жақсылық пен ізгілікке асық болып, жамандық пен зұлымдықтан қашық болмақ.
Бұл Аллаһ пен Оның есім-сипаттарын білудің кейбір артықшылықтары. Осы арқылы адам баласының Аллаһты, Оның есімдері мен сипаттарын, бұйрықтары мен тыйымдарын, елшілері мен кітаптарын білуге деген ынтасы артып, мұқтаждығы зорая түседі. Шын мәнінде Аллаһ пен Оның есімдерін танып-білуден артық мұқтаждық жоқ бұл жалғанда.

Әссәләму аләйкум, құрметті, бауырлар! Бүгінгі сабағымызда «Фәлақ» пен «Нас» сүрелерінің тәпсірін жалғастырып, шама келсе келесі сабақта екі сүре тәпсірін толық тәмамдаймыз, иншалла. Алдыңғы әдетімізге сай, алдымен “Нас” сүресінің аяттарын талдап алайық. Әр аятын жақсылап талдаған соң, сабағымыздың соңында толық қорытынды сабағын жасаймыз, иншалла. Бәлкім, үш төрт сабаққа созылып, бірнеше тізбекті дәріске айналуы себепті біраз нәрсе естен шығып, алды мен артын тең ұстау қиын болса керек, кейібіріңізге. Осыны ескеріп, соңынан үлкен, көлемді, пайдалы қорытынды сабағын жасаймыз, иншалла! Сүренің түсіндірмесіне кіріссек…

Халифа Алтай атамыз былай деп келтірген:

114-НАС СҮРЕСІ Меккеде түскен. Алты аят. Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын. (Мұхаммед Ғ.С): Адамдардың Раббына, (1) «Адамдардың иесіне», (2) «Адамдардың тәңіріне», (3) «Сыбырлап азғырушының кесірінен», (4) «Сондай адамдардың көкейіне салатын», (5) «Мейлі жынның, мейлі адамдардың болсын, (бүкіл азғырушылардың кесірінен) сиынамын» де. (6)

«Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын» деген баламаның түсіндірмесін алдыңғы сабақтарда толықтай беріп өттік әрі естеріңізде болса, бұл сөйлемді «Аса Рақымды, ерекше Мейірімді Аллаһтың атымен (бастаймын)» деп жазуды ұйғарған болатынбыз.

Атамыз алдыңғы сүреде жасағанындай бұл сүредегі «Қул» сөзінің Мұхаммед (с.а.с) пайғамбарымызға бағытталғанын ескеріп, жақша ішіне «(Мұхаммед Ғ.С)» деп келтірген, яғни «(Әй, Мұхаммед, былай де)» дегендей. Бұл тәсіл, атамыздың осы Құран аудармасының көп жерінде қолданылған. Аллаһ жазып, сабақтарымыз жалғасып тұратын болса, бұған өзіміз де куә боламыз. Аяттағы «Қул» сөзі қазақша баламасының соңында «де» деп келген. Мұның сыры анық.

«Әғуузу» етістігінің мағынасын Фәлақ сүресінің түсіндірмесінде айтып өттік. Әйтсе де айта өтейік. Бұл етістік екі мағына береді. Бірінші мағынасы: «Пана сұраймын, жасырынар орын сұраймын», ал екіншісі: «Жабысамын, қол үзбеймін, айрылмаймын» дегенді білдіреді.

«Бирабби» дегені «би» және «рабби» деген екі сөзден құралып «Раббысынан» деген мағына береді, яғни «Раббысынан пана сұраймын, Оған жабысамын» деген мағынада. Мұның бәрі Фәлақ сүресі тәпсірін жасау барысында айтылуы себепті “көп сөйлеп созбай, әдептен озбай” сілтеме ғана жасап отырмыз.

Кімнің Раббысы? «Бираббин-нәәс», яғни «адамдардың Раббысынан». Осы аяттан әрі қарай Ұлы Раббымыз Өзінің есім сипаттарынан баян беріп: «Адамдардың Раббына, (1) «Адамдардың иесіне», (2) «Адамдардың тәңіріне» деген. «Би Роббин-нәәс» яғни «адамдардың раббысынан», «мәликин-нәәс», яғни “адамдардың Иесінен немесе Патшасынан”. Осы екі мағынаны қатар ұстаңыздар. «Иләәһин-нәәс», яғни «адамдардың Тәңірінен». Ұлы Раббымыз бұл сүреде Өзінің «адамдардың Раббысы, Иесі (Патшасы) және Тәңірі» екенін баян еткен. Өзі үш аят болғанымен бұл аяттарға қайта-қайта назар салып, жақсылап, терең ойланған абзал. Бірігіп қарап көрейік!…

* Осы үш аятқа жақсылап назар аударсақ, Жаратушы Жәббар Иеміз адамзаттың бәрін Өзі жаратып, Өзі тәрбиелеп тұратынын хабардар еткен. «Адамдардың Раббысы» деу арқылы Ол Өзінің кемел құдіреті мен кең мейірімінен де хабардар етеді. Адамдарды жаратып, ризықтандырып, сұрағанын беріп, пайда келтіріп тұратын тек Өзі екенін білдіргендей. Құдіреті – барлық адамды жаратуы, ризықтандыруы және өзгесі. Мейірімі – құр жаратып қоя салмай, өсіріп, өрбітіп, тәрбиелеуі! «Адамдардың Иесі (Патшасы)» деу арқылы Өзінің шынайы патша, нағыз ие екенін білдірген. Қатты қиындық туғанда жалбарынып, көмек сұрауға лайықты тек өзі екенін аңғартқандай. Бұл да бір үлкен қуаныш. Патшаның сараңы да, дарқаны да болады. Ал Аллаһ тағала патшалардың патшасы, өте жомарт Патша әрі Иеміз. Сұраушы жан тек Оның Өзінен сұрасын, себебі ол сұраушының қолын жауапсыз қайтарудан ұялатын, әділ Патша! «Адамдардың Тәңірі» деу арқылы Өзінің нағыз тәңір, құлшылыққа шынайы лайық құдай екенін басып айтқан. Раббылық сипат пен Патшалық сипатта Оған тең келер, Онымен тайталаса алар ешкім болмағанындай Тәңірлік сипат та тек Оған тән. Одан өзге тас, пұт, ағаш, әулие, әнбие, мола, жын, періште тіпті пайғамбарға да табынуға болмайды. Құлшылықтың бәрі де тек қана Оған тән. Бұл бір!

* Қайта оралып, тағы бір назар салсақ, бұл жерден Құранның кемел әдісін байқай аламыз. Байқап қарасақ, алдымен адамдардың бәрі де толықтай иланатын нәрсені айтып: «Адамдардың Раббысы» деген. Аллаһтың барлығы, Оның жаратушы, ризық беруші, нығметке бөлеуші сияқты Раббылық сипаттарын «мойындамайды» деген адам жоқ. Барлық адам мойындайды мұны. «Құдай бар» деп дүрбелең ұрғаннан гөрі «Құдай бір» деп дүрбелең ұру орынды екенін айтып өткенбіз алдағы сабақтардың бірінде. Сорақы перғауынның өзі «Құдай жоқ» деп сырттай айтса да, көкейі Құдайдың бар екеніне сеніп тұратын. (Нәміл сүресінің 14-ші аятын қараңыз). Демек, адамзат атаулы «Аллаһты бар» дейді, «жаратушы» деп біледі, яғни «адамзат Раббысы» екенін мойындайды. Бұл аятты оқыған жан: «Иә, Ол Раббымыз, одан өзге жаратушы, тәрбиелеуші, ризық беруші жоқ» дейді. Бұған келіскен болсаң мынаған қара дегендей, келесі аятта: «Адамдардың Патшасы» дейді, яғни: «Егер Раббыларың мен ғана болсам, онда Иелерің де тек қана мен емес пе?» дегендей. Ақыл Иесі үшін бұл бір мысал. Жаратқан ғана иелік етеді емес пе? Бір затты ойлап тапқан адам – сол заттың Иесі болады. Балалы болған ата-ана да өз баласын ешкімге бермейді әрі баланың иелері болып табылады. Бұл соқырға таяқ ұстатқандай ап-анық!!! Бұл аятты оқыған адамдар: «Иә, ақылым бар ғой, жаратқан болса Иеміз болуға тек Ол ғана лайықты ғой» деп айтары сөзсіз. «Раббыларың, Жаратушыларың Мен болсам, Иелерің Мен болсам, онда құл тек өз иесіне құлдық ұру керек қой», дегендей «Адамдардың тәңірі» делінген. Субханаллаһ! Ұлы Раббымызға сансыз мадақ пен мақтаулар болсын! Иә, күмән жоқ, құлшылық атаулының бәрі де тек Оған арналуы керек, себебі Ол – Иеміз әрі шынайы құлшылыққа лайықты Тәңіріміз. Құлшылық дегенде тек намаз, ораза меңзелмейді, бәлкім, құрбан шалу, дұға ету, бала сұрау, пана сұрау, шипа сұрау, байлық-мансап сұрау, қорқу, үміт ету, жақсы көру және өзге де түрлері кіреді. Мұның бәрі де тек қана Аллаһқа арналуы шарт.

* Бір тамсанып, үш аятқа тағы бір қарап көрейік. Байқасақ, Аллаһ тағала әрбір аятта «Адамдардың Раббысы, адамдардың Иесі, адамдардың Тәңірі» деп «адамдар» деген сөзді қайталап айтқан. Араб тілі қағидалары бойынша, бір сөздің қайта-қайталануы жағымсыз болып табылады. Бұл біздің тілімізде де бар. “Және, және” деп, құлақты жалықтырмау үшін “сондай-ақ, сонымен қатар, әрі” дегенсөздерді қолданамыз немесе үтір қойып, “және” сөзін қайталамауға тырысамыз.

Сұрақ: Неге Аллаһ тағала «Адамдардың Раббысы, Иесі, Тәңірі» дей салмады? Мұның жауабы: Аллаһ тағала адам баласының шынайы Раббысы, тәңірі әрі Иесі тек Өзі екенін анық аңғартқысы келген. Сол үшін қайталап айту жағымсыз естілсе де, «адамдар» сөзін Өзінің кемел де келбетті сипаттарымен қатар айтқан.

Екінші сұрақ: “Сонда Құран аяттары жағымсыз сөйлем құрғаны ма?”  Жауап: Сырт көзге жағымсыз көрінген нәрсені арнайы мақсатпен қолданса, ол жағымсыз болып саналмайды.

Үшінші сұрақ: Ал неге әрбір аяттың арасын «уа», яғни «және» деген сөзбен байланыстырмаған? Мұның жауабы: Себебі, «Раббылық, Иелік және Тәңірлік» сынды үш сипат үш түрлі тәңірге емес, тек қана жалғыз Аллаһқа тән екенін көрсету үшін. Араб қағидасы бойынша «және» дегенді білдіретін «уа» шылауы әрқилы нәрселердің арасына қойылады. Сол үшін, «Адамдардың Раббысы» және «адамдардың Иесі» және «адамдардың Тәңірі» дегенінде, естуші араб жұрты үш тәңір бар екен деп қалмас үшін, аяттардың ортасын бұлай байланыстырмаған!!! Субханаллаһ, бұл да таухид, Аллаһты жалғыз деп танудың анық бір мысалы!

* Үш аятқа тағы бір назар аударып көрейік: Сүреде келген Аллаһтың бұл үш есімі өз бойында көркем есімдер мен сипаттардың бәрін де қамтып тұрғанын аңғару қиын емес. «Раббы» есімі жаратылыс пен болмысқа қатысты есім-сипаттарды қамтып тұрады. «Раббы» ол әл-Қодир (Шамасы әр нәрсеге жетуші), әл-Холиқ (Жаратушы), әл-Бәри (жоқтан бар етуші), әл-Мусаууир (бейне беруші), әл-Хайй (мәңгі тірі) әл Қаййуум (толық меңгеріп тұрушы) әл-Ғалийм (бәрін білуші) әс-Сәмиғ (толық естуші) әл-Басыр (Бәрін көруші) әл-Кәрийм (аса Жомарт) және т.б

«Мәлик» ол билік пен ұлылық сипаттарын қамтиды, яғни әл-Мәәлик (Ие) әл-Ғазиз (аса Үстем) әл-Жәббар (аса Өктем) әл-Мүтәкәббир (тәкаппар) әл-Хафийз (сақтаушы) әл-Фәттах (ашушы) әл-Ғазыйм (ұлы) әл-Мутағәәл (аса жоғары) және т.б патшалық пен билікті білдіретін есімдерді қамтиды.

Ал «Иләәһ /Тәңір/» болса ол өз бойында көркем есімдер мен кемшіліксіз сипат атаулының бәрін түгел қамтиды! Субханаллаһ! Неткен керемет сүре! Неткен керемет кіріспе!!! Расында, адамзат пен жын біріксе де, Құранға ұқсас нәрсе жазып, жинақтай алмайды!!!

Келесі аяттарға көшейік: «Мин шәррил уәсуәәсил хоннәс». Атамыз мұны: «Сыбырлап азғырушының кесірінен» деп беріпті. Келіңіз, жақсылап талдап көрейікші, бұл аударма оңды ма? «Мин шәрри» деген тіркесті бәріміз де жаттап алдық деген ойдамын, яғни бір нәрсенің «кесірінен». Ненің кесірінен? «Уәсуәәсил-хоннәс».

«Уәсәәс» және «хоннәс» деген екі сөз шайтанның сипаттары. «Уәсуәәс» дегеніміз араб тіліндегі «Уәсуәсә» етістігінен туындайды. «Уәсуәсә» дегеніміз – тым жай дауыспен немесе құр көкейге үрлеу арқылы жасырын түрде азғыру деген сөз. (Мән беріңіз, сыбырлап азғыру немесе көкейге үрлеу арқылы). Демек, «Уәсуәәс» деген шайтанның сипаты, яғни ол «сыбырлап көп азғырушы» немесе «көкейге салып, көп азғырушы». Аллаһ тағала атамызға разы болсын!!! Анығында, Қазақстан мұсылмандарының бәрі де Халифа Алтай атамызға алғыс айтып, ол кісі үшін Аллаһтан дұға етіп жүруі ләзім. Атамыздың елі үшін, Ислам діні үшін атқарған еңбегі зор. Мұны мойындаймыз. Бірақ, «жаңылмайтын жақ, сүрінбейтін тұяқ жоқ» деген. Атамыз бұл аяттың аудармасында шайтанның осы «уәсуәәс» деген сипатын аударып, «хоннәс» деген сипатын айтпай кетіпті. Бұл «әдейі осылай болыпты» деуге келмейді. Бәлкім, ол кісі ұмытып кеткен шығар, болмаса жасы есейген соң кейбір нәрсені байқамай кеткен шығар, немесе бұл сипаттың баламасын бірнеше тәпсір кітаптарынан қарап отырып, жазуды ұмытып кеткен шығар, болмаса баспадан қате кеткен шығар. Қайткен күнде бұл сипаттың қазақша баламасы айтылмай қалған. «Хоннәс» деген не? «Хоннәс» дегеніміз – «бір келіп, бір кетуші» немесе «қатты кішіреюші» деген сөз. «Хоннәс» деген де шайтанның сипаты, себебі ол жиі-жиі келіп кетуші және Аллаһ есімі аталса қатты кішірейіп, шыбындай болып қалушы. Егер де адам баласы Аллаһты еске алуды ұмытса шайтан үлкейіп, келіп, азғырып, алдап-сулап қалады да, адам баласы Аллаһты еске алса, шайтан кішірейіп, кетіп қалады. Сенімді хадистердің бірінде: «Намазға азан айтылса, шайтан азанды естімеу үшін артынан дауыстап жел шығарып тұрып қашады да, азан айтылып болған соң қайта келеді. Қамат түсірілгенде де қашып, қамат аяқталған соң қайта келеді. Сосын адам мен оның жүрегі арасына тұрып, азғырып: «Мынаны есіңе ал, мынаны есіңе түсір» деп, ойына келмеген нәрселерді айтады. Сөйтіп ол кісі қанша рәкат намаз оқығанын білмей қалады» делінген. (Бұхари). Осылайша Аллаһ еске алынып, аты аталған жерден шайтан қашып, біткен соң қайта келіп отырады. Осылайша ол «Хоннәс» деген сипатқа ие болған.

Адам мен шайтан әрдайым күресіп өтеді. Кімде-кім шайтанды азаптап, қинап, әркез Аллаһты еске алатын болса, шайтан кішірейіп, ақыры кішкентай шыбындай болып, жеңіледі. Ал енді кімде-кім бұлай жасамаса, онда оны шайтан азаптайды. Яғни екеуінің бірі не азаптаушы, не азапталушы болады.

Келесі аятта Раббымыз шайтанның әрекетінен хабар беріп: «Әлләзи июәсуйсу фи судуурин-нәәс» деген. Атамыз бұл сөйлемнің баламасын «Сондай адамдардың көкейіне салатын» деп берген. Бұл шайтанның әрекеті.

Қазақ тіліне аударылған еңбектердің көбінде «әлләзи» деген сөзді «сондай» деп аударады. Неліктен бұлай болды екен деп ойлаймын кейде. Бәлкім, «әлләзи» сөзі орыс тіліндегі «который» дегенге келеді. Сонда біздің ел ғалымдары орыс тіліндегі сөзге ұқсас аударғаны ма? Бұл аяттың орысшасы: «от зла искусителя отступающего (или сжимающего), который наущает в груди людей» деп келеді. Иә, араб тілінен орыс тіліне аудару оңайырақ. Бірақ, қазақ тіліне аударуда осы «әлләзи» сөзін «сондай» деп аудару бір қисынсыз көрінеді. Ертеректе қазақ және араб тілін де жетік меңгерген ғалым ағаларымыздың бірі былай дегені бар-тын: « «Әлләзи» деген сөз қазақ тіліне «сондай» деп аударылмайды. Дұрысырақ аудару үшін бұл сөздің соңындағы етістікке назар аудару керек. Егер де ол өткен шақтағы етістік болса, онда «-ған, -ген, -қан, – кен» деп, көсемшенің жұрнағы болып аударылады, ал егер ол осы шақ не келер шақ етістігімен келсе, онда «-атын, -етін, -итін» болып, есімшенің жұрнағына айналады»,-деген бір-тын. Бұл аяттағы «әлләзи» сөзінен кейін «июәсуйсу» осы және келер шақ етістігі келген. Сондағы аударма қалай болады? «Әлләзи июәсуйсу» дегеніміз «сыбырлап азғыратын» болады. «Сондай» деген сөздің керегі жоқ. Әйтпесе «сондай» деп бір аударып, етістіктің артына «-атын» деп екінші рет аударған болып қаламыз. (Мұны жазу себебім, бұл сабақтарды оқып, қарап жүрген араб тілін меңгерген бауырларға да бір ой, пікір ұсынысымыз ғана). Анығын Аллаһ біледі.

Демек, «әлләзи июәсуйсу» дегеніміз «сыбырлап азғыратын» деген сөз. «Фи судурин нәәс». «Фий» дегені жатыс септігін білдіретін жалғау, яғни «-да, -де, -та, -те». Бірақ, кейде барыс септігін де беретін тұстары да бар. Бұл жерде «көкейде азғыратын» дегеннен гөрі «көкейге» деп, барыс септігімен аударған абзал. «Судуур» дегені «көкейлер» дегенді білдіреді. Ал «нәәс» дегені адамдар. Демек, аяттың толық аудармасы: «Адамдардың көкейлеріне сыбырлап азғыратын». Алдыңғы аятпен қосып оқысақ: «Адамдардың көкейлеріне сыбырлап азғыратын сыбырлап көп азғырушы, жиі келіп-кетушінің (кішіреюшінің) кесірінен».

Барлық күнәнің басы – көкейге түскен азғырушылықты жүзеге асыруда. Сол үшін де шайтанның ең басты сипаты – азғырушы! Әйтпесе шайтанның жамандықтары әртүрлі, мысалы, «Бисмилләсыз» тамақты жеуі, яғни тамақ ішерде бисмилләһ делінбесе, ол тамақ адамға емес шайтанға тәуелді болып қалады. Немесе Аллаһ есімі оқылмайтын, Құран аяты естілмейтін үйде тұруы. Осылайша ол біреудің тағамына қол сұғып, үйін паналап жүре береді. Бұл да шайтанның жамандықтарының бір түрі. Біреудің бейнесінде екінші біреудің түсіне кіріп, әуратын ашып, жаман түстер көрсетуі. Біреудің әйелінің бейнесінде өзге ер адам түсіне кіріп, немесе керісінше жасап, өңінде жасай алмайтын сұмдық пен озбырлықты түсінде көрсетеді. Жаман түс көріп оянған адамның көкейінде бәрібір бір ой қалатыны хақ. Сондай-ақ, біреудің жасаған жамандығын, байқаусыз жасаған күнәсын ашып, сәуегейлер мен балшылардың құлағына сыбырлап, адамдардың күналарын ашып беріп, адамды ұятқа қалдырады. Ұйықтап жатқан адамның құлағына дәретке отырып кетеді де, әлгі адам азан даусын ести алмай, таң намазын қаза қылады. Ашық далада әжетке отырған адамың денесі былғансын деп, жел үрлеп, мазақ қылады. «Бисмилләһ» деп беті жабылмаған ыдыстың ішіндегі тағамды жеп, ластауы, жабылмаған есіктен үйге зиянды жәндіктер кіргізіп, үйге зиян келтіруі, сөнбей қалғам шамды тышқан және өзге де жәндіктердің септігімен немесе өзі келіп құлатып, үйде өрт туғызуы. Осы және өзге де жамандықтарын айта берсе болады. Ал азғыру – оның ең сорақы жамандығы! Жалпы алғанда шайтанның адамды азғырып, тура жолдан тайдырудағы мақсаты алты сатыдан тұрады:

1 – Адамды Аллаһқа серік қосушылыққа итермелеу немесе адамды кәпір қылуға тырысу. Егер де шайтан осы ойын жүзеге асыратын болса, онда ол демалып, өзге адамға көшеді. Серік қосқан адамның жасаған жақсылығы да, оқыған намаз, тұтқан оразасы да ешбір пайда бермейтіні Құран аяттарынан ақ мәлім. Шайтан да мұны өте жақсы біліп, адамды тозаққа тартуда ең бастысы, ең маңыздысынан бастайды. «Балам намаз оқы» деп түске ата-бабаның бейнесінде кірген «жын» адамды арты өте ауыр, жазылмас дертке әкеп соғады. Мұны түсінетіндер аз. Осылайша адам «Лә иләәһә иллаллаһ» , “Аллаһтан өзге құлшылыққа лайық тәңір жоқ” деген сөзді орындамаған болып, тиісінше Аллаһ мейірімінен, жәннаттан құр қалады.

2 – Ал егер адам баласы бәрібір берілмей, Аллаһқа серік қоспай өтуге тырысса, онда ол жын адамды дінге жаңалық енгізуге тартады. Сүннет дегенге қарамай, сүннетке жаңалық енгізіп, өзі енгізбесе де өзгелер енгізген жамандықты жақтап, қолдап бағуға итермелейді. Осылайша ол адам «Мухаммадур расуулуллаһ», яғни Мұхаммед Аллаһтың елшісі деген сөзді орындамаған болады. Дінге жаңалық енгізу немесе сүннетті мойындамау – өзге күнәлардан ауыр болып саналады. Неге? Себебі өзге күнәнің күнә екендігі оңай байқалады, ал дінге енген жаңалықты ажыратып алу қиын. Осылайша дін өз ішінен құрып, өз ішінен шіріп, ортасы қаңырап, сыртқы жылтыры ғана қалады. «Сырты бүтін, іші түтін» болған нәрсені ешкім де жақсы көрмейді әрі ол нәрсе ұзаққа шыдамайды!

3 – Ал енді Аллаһқа серік қоспай, сүннетке берік болуға тырысып бағып, шайтанға берілмей қойса, амалы жоқ шайтан ол адамды үлкен күнәлар жасауға азғырады. Үлкен күнә дегеніміз – істеушісі үшін азап әзірленген күнәлар. Адам өлтіру, намаз оқымау, зәріден сақтанбау, өсек айту, өсімқорлық, зинақорлық, арақ-шарап ішу, шошқа етін жеу, балағаттау, себепсіз төбелесу, ата-анаға бойсұнбау және т.б.

4 – Осының өзінде де берілмей, дес бермей, қайсып-қасарысқан мұсылман болса, онда шайтан ол адамды кішігірім күнәларға тартқыладйы. Кішігрім күнәлар дегеніміз үлкен күнәдан өзге күнәлар. Үлкен өзендер тамшылардың жиынтығы, алып от шырпыдан басталады дегендей, кішігірім күнәлардың бәрі де үлкен күнәға жетелейді. (Ескерту: Ғұламалардың енді бір тобы: Үлкен және кіші күнә деп бөлмеген абзал, себебі күнә атаулының бәрі де Аллаһтың алдында бойсұнбаушылық, ал ол үлкен не кіші болмайды деген. Және біреулері: «Үлкен күнәні мойындап, қатты өкінетін болса, ол сол адам үшін кіші күнә болады, ал кіші күнә ғой деп, мән бермей жүре берсе, ол кіші күнәсі әлгі адам үшін үлкен күнә болып саналады» деген. Күнәлар үлкен, кіші болып бөлінетіні рас, алайда күнә жасауға келгенде күнәні үлкен кіші деп қарастырмай, бәрінен де сақсынған абзал).

5 – Егер адам баласы үлкенді-кішілі күнәнің ешбірін жасамайтын болса, шайтан оны сауабы жоқ, пайдасыз істермен шұғылдандырып қояды. Осылайша әлгі адам сауапты істен мақұрым қалып, уақытын зая кетірмек. Құр бос отырып теледидар көріп, ұйықтап, одан қалса ойындар ойнап дегендей.

6 – Мұның өзін жасамайтын болса, шайтан өзінің соңғы айласына көшіп, сауапты екі істің сауабы төменін жасауға итермелейді. (Тәфсийрул Қайиим деген кітаптан алынды).

Бәрекелді! Осымен сүренің соңы да тақап қалды. Сүренің соңы «минәл жиннәти уән нәәс» деп аталып, азғырушылардың адам және жыннан болатынын білдірген. Яғни «жындар мен адамдардан». Қалай түсінеміз? Алдыңғы аяттармен қосып оқысақ қана. Яғни: «Адамдардың көкейлеріне сыбырлап азғыратын адамдар мен жындардан болған сыбырлап көп азғырушы, жиі келіп-кетушінің (кішіреюшінің) кесірінен». Аударма кезінде осындай қиындыққа душар болып қалған атамыз адамдар түсінбей қалмасын деп, жақша ішіне «(бүкіл азғырушының кесірінен Аллаға) сиынамын» деп берген екен. Аллаһ мейіріміне бөлесін.

Өздеріңіз де байқағандай, «сиынамын» деген сөзді сүренің соңынан жіберген. Бұл қазақ тілі мен араб тілі ерекшелігінде ғана. Енді кішігірім қорытынды ретінде сүренің қазақша баламасын келтірсек: «Аса Рақымды, ерекше Мейірімді Аллаһтың атымен (бастаймын). (Әй, Мұхаммед!): «Адамдардың көкейлеріне сыбырлап азғыратын, адамдар мен жындардан болған сыбырлап көп азғырушы, жиі келіп-кетушінің (кішіреюшінің) кесірінен (қашып), адамдардың Раббысынан, адамдардың Иесінен (Патшасынан), адамдардың Тәңірінен пана сұраймын»,-деп айт». Анығын Аллаһ біледі. (Сөйлем құрылымы тұрғысынан жәрдем беремін деушілердің құлағына алтын сырға!).

***

Құрметті, бауырлар! Осымен «Фәлақ» және «Нәс» сүрелерінің түсіндірмесі тәмам болды. Келесі сабқта қорытынды жасап, толықтай бір шолу жасап өтеміз. Бүгінгі сабақта айтылған нәрсе аз емес. Блогтың мақсаты – ілім жеткізу болғаны сияқты, сіздер де ілімді құр оқып өтпей, керек жерін сызып, жаттап алғандарыңыз жақсы болады. Осы тәпсірді өздеріңіз, ешнәрсеге қарамастан, анықтамаларын еске ала отырып тағы бір жасап, оқыған-түйгендеріңізді бір қорытындылап көріңіздер. Мұны неге жаздым? Себебі, әрбір сабақ соңы сұрақпен аяқталғаны жақсы. Сұрақ – түсінбеген нәрсені түсініп алуға, өзгеге пайда беруге үлкен көмек береді. Біраз болды, бірақ, сұрақ қоюшылар аудиториясы тым тар.  Шама келсе сұрақ қойып, анық еместі анықтап, толық еместі толықтап отырайық. Қанша дегенмен, Қасиетті Құранымыз ғой. Қасиетті Құранымызды шала түсінсек, шала ағымдарға ілесіп кетуіміз ғажап емес. Сақсынайық. Соңында айтарым, ілім іздеушілерге Аллаһтың нұры жаусын!!!

Алдыңғы сабақта сиқыр жайында азғантай сөз қозғап өткен болатынбыз. Сиқыр жасау – шариғат бойынша тыйым салынған. Бұған көптеген аяттар мен хадистер дәлел. Себебі бұл адам көзін алдау және жалпы жамандықтың бірі болып табылады.
Сиқырланып қалу, жоғарыда айтып өткеніміздей, Аллаһтың болмыстағы ережесіне тән, Аллаһтың қалауымен болатын дерттердің бірі. Сиқыршы, дуалаушы адамдар жын-шайтандардың медетімен белгілі бір адамға зиян тигізуді мақсат тұтып, арнайы тәсілдер арқылы әлгі адамға жамандық тигізіп жатуы осының айғағы.
Осы кезде мынандай сұрақ туады: «Сиқырланып қалу Аллаһтың болмыстағы қалауы болса бұдан қалай сақтанамыз?».

Иә, ең әуелі біліп алыңыздар, ешнәрсе Аллаһтың қалауынсыз болмайды. Егер Аллаһ қаласа адам сиқырға ұшырап, қаламаса сиқырланудан аман болады.
Екіншіден, жанып тұрған отқа қол салған адамның қолының күюі – Аллаһтың қалауымен. Ал от Аллаһтың жерде орнатқан заңдылығы бойынша оның қолын күйдірді. Егер де адам әлгі отқа жақындамағанда не болмаса отқа қолын салмаса ол күймес еді. Тура осы сияқты сиқырланып қалудың да өзіндік ебептері болады. Сиқыр – жаны жаман, ойы арам адам мен жындардың ісі. Оны кері қайтаруға тек Аллаһтың күш-құдіреті жетеді. Егер да адам баласы оттан алшақ жүргеніндей сиқырланып қалудан аулақ болса, ол сиқыршылардың кесірінен аман жүрмек. Ал енді отқа қолын салған адамдай өзі де сиқырлыққа, жеңілтектікке жақын жүрсе, ол соған ұрынады.
Ал сиқырлыққа жақын жүру деген не? Мұның жауабы: жүректің бостығы. Егер де адам жүрегі Аллаһты аз еске алатын, Аллаһтан өзгеге тәуекелшіл, бос сөз бен ойынға ұрынғыш, Құран мен хадисте келген дұғаларға селқос қарайтын болса, бұл сиқырланып қалуға жақын жүрген жан болады.
Сол үшін әрбір адам әркез Аллаһты еске алып, тек Аллаһқа тәуекел ете білгені жөн. Сондай-ақ, бос сөз бен ойыннан гөрі ақиқат пен байсалдылық, салмақтылыққа бейім болғаны жөн әрі әркез таңертең, кешке оқылатын дұға-сүрелерді, «көзге көрінбейтін жау мен дерттен» тек осылардың бәрн біліп-көріп тұрушы Ұлы Жәббар Иеге құлшылық еткені абзал. Мұны аздық қылған жан болса, сабағымыздың соңында қортынды жасап, дәлелі бар дұға сүрелерді де атап өтеміз алда.
Демек, Раббымыздан «Түйнектерге дем салушы келіншектердің кесірінен» сақта деп дұға етейік. Бұл – осы сүреде аталған үшінші кесірлік, жамандық түрі.
Жамандықтың төртінші түрі келесі аятта баян етілген: «Уа мин шәрри хаасидин изәә хасәд». Қазақша баламасы «Күншілдердің кесірінен, ол күндеген сәтте (сиынамын)» де. (5)
Аяттың әрбір сөзін талдап шығайық. «Уә мин шәрри» деген тіркес «және…кесірінен». Мұны алдыңғы аят түсіндірмелерін жасаған кезде талқыладық.
«Хаасид». Қазақша баламасы «күншіл, көре алмаушы, қызғаншақ» дегенге саяды, яғни «күншіл, қызғаншақ, көре алмаушының кесірінен» деп тұр. Халифа Алтай атамыз «күншілдер» деп, көпше түрде аударған, алайда бұл аяттың арабша нұсқасында жекеше түрде келген. Бірақ бұл қателікке жатпайды да, себебі Аллаһ тағала «күншіл» деген сөзді жекеше атағанымен, ол жерде күншіл атаулының бәрі меңзеледі.
Күншіл деген кім? Ғұламалар күншілдіктің яки қызғаныштың екі түрі болатынын баян еткен. Бірі – харам қызғаныш, екіншісі – адал қызғаныш. (Төмендегі анықтамаларды жаттап алуларыңыз шарт!).
Харам қызғанышты «хасад» деп атайды. Анықтамасы: Өзгеге берілген нығметтің жоқ болуын қалап, қызғану, көре алмау. Бұл харам қызғану түрі. Шынтуайтында біреуге берілген нығметті жоқ болуын қалап, қатты қызғану соңы «көз тию» деген тағы бір көрінбес дертке әкеп соғады, Аллаһ сақтасын.
«Көз тию – хақ». (Муслим). Көз тиюдің соңы, өздеріңіз де білетіндей, қатты ауру тіпті өлімге әкеп соғады. Көлікке көз тисе ол жүрмей қалып, өзге де мүлікке көз тисе ол қирап жатуы осының айғағы. Бұдан қалай емделуге болады? Бұған сабағымыздың қортындысын жасағанда толығымен тоқталып өтеміз.
Қызғанудың енді бір түрі – адал қызғану. Мұны шариғатымызда «ғибтаһ» деп атайды. Бұл – біреуге берілген нығметтің жоғалуын қаламай, бар болғаны «маған да солай берілсе ғой» деп армандау. Бұл рұқсат етілген. Сабағымыздың қортындысын жасағанда бұған да тоқталып, сөз өрбітеміз.
Демек, Аллаһ тағала «Уә мин шәрри хаасидин» деген сөзі арқылы арам түрде қызғанушы күншіл, көре алмаушы, тарларды меңзеп тұр. Сонда көре алмаушы күншілдің кез-келгенінен қашып, Аллаһтан пана сұрай беруіміз керек пе? Мәселен, сіздің екі көршіңіз бірін-бірі көре алмай, бірін-бірі қызғанып жатса бұл екеуінен де қашып, Аллаһтан пана сұрау керек етіле ме?
Жоқ, бәлкім тек олар күндеген сәтте ғана. Сол үшін аяттың жалғасында Ұлы Раббымыз «изәә хасәд» деп, күншілдің өзінен емес, тек егер күндесе ғана одан қашып, Аллаһтан пана сұрау керектігін меңзеген.
Халифа Алтай атамыз аяттың соңында жақша ішінде (сиынамын) деген сөзді келтіріп, тырнақшадан кейін «де» деп келтірген. Мұны қалай түсінеміз?
Алдағы сабақтарда айтып өткеніміздей, араб тілі грамматикасы мен қазақ тілі грамматикасы өзара өзгешелігі бар ережелерді қамтиды. Араб тіліндегі етістік сөйлемнің басында келсе, қазақ тілінде бұл сөйлемнің аяғында келеді.
Атамыздың (сиынамын) деп адарғаны «әғуузу» деген сөздің баламасы, ал «де» деп жазғаны сүренің басындағы «қул» деген сөз.
Жақсы, енді осы сүренің Халифа Алтай, Әлауддин Мансұр және Рәтбек қажы жасаған аудармаларын келтіріп, дұрыстық пен түсінуге жақынын таңдап көрейік.
Халифа Алтай аудармасы: «Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын. (Мұхаммед Ғ.С): «Таңның Раббына сиынамын,» (1) «Жаратқан нәрселерінің кесірінен,» (2) «Қараңғылық басқан сәтте, түсннің кесірінен,» (3) «Түйіншектерге дем салушылардың кесірінен,» (4) «Күншілдердің кесірінен, ол күндеген сәтте, (сиынамын.)» де. (5)».
Әлауддин Мансұр аудармасы: «Мейірімді және рақымды Алланың атымен (бастаймын). 1-2-3-4-5. (Ей, Мұхаммед), айтыңыз: «Мен таңның Раббысынан (маған) Өзі жаратқан нәрселердің жамандығынан; Қараңғылыққа сүңгіген түннің жамандығынан; Түйіндерге дем салушы (жәдігер-сиқыршы)лардың жамандығынан және күншілдердің істеп жатқан көре алмау жамандығынан пана беруін сұрап, жалбарынамын»».
Рәтбек қажы аудармасы: «Мейірімді, рақымды Алланың атымен бастаймын! «Жаратқан, әртүрлі нәрселердің кесірінен, қараңғы түскенде түннің кесірінен, түйіншекке дем салушының кесірінен, күншілдердің қызғанышты кесірінен сақта деп, таң алдында Тәңіріме сиынамын, пана тілеймін»-де (1-2-3-4-5)».

Біраз уақыттан бері сүренің жақын баламасының аудармасын жасап келе жатырмыз. Арабша нұсқасы мен қазақша нұсқаларын да салыстырып көрдік. Ендігі кезекте бәріміз бірігіп, бір түйінін шығарып көрейік.

“Бисмилләһир рахманир рахим” деген сөйлемді аударуда Халифа Алтай атамыз “Аса қамқор, ерекше мейірімді” деп, Раббымыздың “әр-Рахман” деген есімін “аса қамқор” деп аударған. Ал өзгелері “Мейірімді” деп берген.

Сондай-ақ, “әр-Рахим” деген есімді Халифа Алтай атамыз “ерекше мейірімді” десе, өзге екеуі “рақымды” деп берген. Жалпы қамқорлық, мейірім, рақым сөздері өзара жақын мағыналас сөздер болуы себепті мынау дұрыс, мынау қате дей алмаймыз, алайда, Аллаһтың мейірімі мен рақымы айтылған кезде алдына “аса, ерекше” деп қосу, асыра сілтеп айту оңды. Халифа Алтай атамыз осыны ескерген.

Үш аудармашы да “бисмилләһ” дегенді “Алланың атымен бастаймын” деп аударған, алайда Халифа Алтай мен Рәтбек қажы “бастаймын” деген сөзді жақшаға алмаған да, Әлауддин ағамыз жақшаға алып жазған. Бұл түсіндірме сөз болуы себепті жақшаға алып жазған оңдырақ.

Қорытынды: Демек, қазақша баламасын былай айтса болар ма еді: “Аса Рақымды, ерекше Мейірімді Аллаһтың атымен (бастаймын)”.

“Қул” деген сөзді бірі аударманың соңына жіберіп “де” деп аударса, енді бірі “айтыңыз” деп, аударманың алдынан жіберген.

Өздеріңіз де байқағандай, әрі қарайғы аудармада Халифа Алтай әрбір аятты тиісінше орнымен аударса, Әлауддин Мансұр мен Рәтбек қажы жалпы алып, біріктіріп аударған.

Халифа Алтай атамыз “Таңның Раббына сиынамын” деген. Бұл жерде “Раббысына” деп, тәуелдік жалғауын қосып жазғаны және “сиынамын” дегеннен гөрі “пана сұраймын” десе оңды болар еді.

Әлауддин ағамыз “Мен таңның Раббысынан (маған)…пана беруін сұрап, жалбарынамын” деген. Байқағандарыңыздай, әуелгі аяттың бір бөлігі аударманың басында, енді бір бөлігі аударманың соңында көрініс тапқан. Бұл екі тіл грамматикасына сай ерекшелік нәтижесі ғана. Жалпы алғанда мағынасы оңды.

Рәтбек ағамыз болса “…сақта деп, таң алдында Тәңіріме сиынамын, пана тілеймін”,-деп аударған. Аяттың мағынасы өзгеріңкіреп қалғанын байқаған шығарсыздар. “Таң алдында” және “Тәңіріме” деген жері арабша нұсқасына сай келмейді.

Қорытынды: “Таңның Раббысынан пана сұраймын”.

“Мин шәрри мәә холәқ” деген аятты Халифа Алтай атамыз “Жаратқан нәрселерінің кесірінен” деп, Әлауддин ағамыз “Өзі жаратқан нәрселердің жамандығынан” деп аударып, жаратқан нәрселердің Аллаһтың жаратқаны екеніне сілтеме жасай отырып аударған. Ал Рәтбек қажы “Жаратқан, әртүрлі нәрселердің кесірінен” деп аударған.

Қорытынды: “Жаратқан нәрселерінің кесірінен”.

Үшінші аятты аударуда үш аудармашының үшеуі де оңды аударған. Қазақша баламасы: “Қараңғылық бақан сәтте түннің кесірінен”.

Төртінші аятты аударуда Халифа Алтай мен Әлауддин “Түйіншектерге дем салушылардың” деп, екі сөздің екеуін де көпше түрімен аударса, Рәтбек ағамыз “Түйіншекке дем салушы” деп, екі сөзді де жекеше түрде қалдырған. Дұрысы жоғарғысы. Сондай-ақ, Әлауддин ағамыз жақша ішіне: “(жәдігер-сиқыршы)лардың” деп жазып, өте жақсы жасаған.

Қорытынды: “Түйіншектерге дем салушы (сиқыршы)лардың кесірінен”.

Соңғы аятты аударуда Халифа Алтай атамыз “Күншілдердің кесірінен, ол күндеген сәтте” деп аударған. Осы дұрысырағы.

Қорытынды: “Күндеген сәтте күндеушінің кесірінен”.

Енді осы сүренің толық аудармасын жасайтын болсақ: “Аса Рақымды, ерекше мейірімді Аллаһтың атымен (бастаймын). “Жаратқан нәрселерінің кесірінен, қараңғылық басқан сәтте түннің кесірінен, түйіншектерге дем салушы (сиқыршы)лардың кесірінен және күндеген сәтте күндеушінің кесірінен (қашып), Таңның Раббысынан пана сұраймын”,-деп айт”. Осылай аудару түсініктірек. Ал егер әр аятты тиісті орнына қойып аудару керек болса, жоғарыдағы қортындыларды қарап шығыңыз.

Ескерту: Бұл сөзімізбен біз ешкімді де кемсітіп, жоққа шығарып, өзімізді ғалым көрсетуді қаламаймыз!!! Бәлкім, теңізге тасталған тамшыдай айтылған ой мен жалпы талқылау ғана. Кемшілік табылып жатса ескерту мен түзетуді қуана қабыл аламыз. Аллаһ тағала Құранда: “Жақсылық пен тақуалықта өзара жәрдемдесіңдер” деген. Арабша түсіне алмайтын қауымға жеңілдік тудырып, Құранды, оның ішіндегі аяттарды жақындатып беру ғана мақсатымыз.

(Жалғасы бар… Алдағы уақытта осы сүренің толық қорытындысын жасап, алынар көл көсір пайдалар мен ережелерді, сиқыр мен көзден сақтану жолдарын, дұғаларды атап өтеміз). Аллаһ сәттілік берсін!!!

Көркем есімдердің енді бірі «әр-Рақийб». Аллаһқа қатысты айтылғанда: «Күзетіп, бақылап тұрушы, қадағалап тұрушы, байқап тұрушы» деген мағына береді.
Бұл есім Құранда үш жерде келген. Бірі Мәйдә сүресінің 117 аятында, бірі Ниса сүресінің 1 аятында және бірі Ахзәб сүресінің 52 аятында келген.
Раббымыздың бұл есімін білгеннен кейін мына жәйттарға мән берген жөн:

Әрбір пенде Жаратушы Жәббар Иенің әрбір сөзімізді бақылап, ісімізді қадағалап, көкейімізде жасырылғанды біліп тұратынын ескеруі керек. Ешбір жаратылыс өзінің іс-әрекет, сөз не ойын Аллаһтан жасырып қала алмайды. «Аллаһ тағала көкейлеріңдегіні білетінін ескеріңдер де, сақ болыңдар!». (Бақара, 235).
Бұл есім өз бойында Аллаһтың «әл-Ғалийм /Білуші/», «әс-Сәмиғ /Естуші/» және «әл-Басыр /Көруші/» деген үш есімін де қамтиды. Адам баласының барлық әрекеті де сөз, амал және көкейдегі ойдан құралады. Адамның әрбір сөзін «әс-Сәмиғ» болған Раббымыз естіп тұрады. Әрбір әрекетін «әл-Басыр» болған Жәббар Ие көріп тұрады және көкейінде жасырылған жақсы-жаман ойды «әл-Ғалим» болған Аллаһ біліп тұрады да, әркез, ешнәрсе қалдырмай бақылап, қадағалап тұрады. Осыны ескерген құл өзінің әрбір қадамын аңдап басып, сөз сөйлемес бұрын әрбір сөзін електен өткізіп бағары хақ.
Ислам дініндегі ең биік дәреже – мурақаба дәрежесі. Мурақаба дәрежесі – Аллаһты көріп тұрғандай құлшылық етуде көрініс табады. Одан төмен дәреже – мушәһәдә дәрежесі. Бұл – Аллаһты көрмесе де Ол оны көріп тұрғанын біліп құлшылық жасау. Мурақаба мен мушәһәдәдан кейінгі дәреже – иман дәрежесі. Ол иманның алты шартын толық орындаумен жүзеге асады. Ал одан төменгі дәреже – Ислам дәрежесі. Бұл Исламның бес парызын орндаумен жүзеге асады.
Аллаһтың осы есімін танып, толыққанды түрде амал еткен жан жоғарыда айтылған дәрежелерге қол жеткізе аларсы сөзсіз. Әрбір сөзі, ісі және көкейіндегі ойына сақ адам шынайы ықыласты адам. Мұндай жандар мақтауға лайық! Аллаһ соған жеткізсін бізді!
Ондай болса арайлап атқан таңда азғантай уақыт ой жүгіртші, әй, адамдар! Кешегі күн келмеске кетті. Не ұттың? Бәлкім, өлімге тағы бір күн жақындадың. Жаңа күнге не әзірледің? Әлде мәңгі өлместей дүниенің қоқысын теруге бет алдың ба? Иә, дүние іздеу жат қылық емес, бірақ, дүние жүрегіңнен орын алды ма әлде қолыңда ғана ма? Мал-мүлікті тек көмекші құрал, қолдағы өткінші күнкөріс деп білсең, бақыттысың! Ал енді жүрегіңнен орын берсең, обалда қалдың. Сірә, кешегі күнің де сол мақсатта өткен болар. Иә, жалғанның артынан жетемін дейсің, бірақ, жалған жеткізбейді. Азғантай ғұмырыңда пайдалы нәрсе іздемесең, мәңгі өміріңде қапыда қаларсың!

Біреулер таң атқаннан кеш батқанша теледидар күзетіп, сериал, ойын, сауық, болмашы қызықтар көріп күн өткізеді. Біреулер күні бойы интернетте отырып, ол болмаса ойынмен әлек. Біреулер дала кезгіш, біреулер ойын-сауық, арақ-шарапқа құмар. Біреулер дүние жинап, тек жұмыстан көз ашпайды, біреулер жұмыс жасамаса да ұйқыдан бас алмайды. Біреулер бос сөзбен уақыт өлтіріп, өсекке құмар келеді. Осы және бұдан өзге нәрселер бары анық. Қайткен күнде, Жаратушы Жәббар Иеге бір мезет құлдық ұрып, құлдық ұруға уақыт табар жанар аз қазір.

Кез-келген жан мына бір сұраққа жауап іздеп көрсінші: “Дәл қазір өлім келе қалса өлуге даярмыз ба? Қабірде қойылар сұраққа жауабымыз әзір ме? “Раббың кім?” ,- делінгенде «Раббым Аллаһ» деп жауап беру оңай дейтін шығар көбісі. Сірә, қиын! Бұл жалғанда кімге құлдық ұрсаң, кімді қатты сүйсең соны “Раббым” деп айтасың ол жақта. Осыны ескер. Дүниенің соңынан алдыңа жан салмай жүгірсең, раббың да сол болмақ! Раббың ақша болмақ. Аңдығаның қыз, көздегенің арақ болса да тәңіріңді соған айырбастағаның. Теледидар алдына шаң жуытпай, компьбтерды шаршатсаң, есіл-дертің сол болып, ертеңіңе ешнәрсе әзірлемеген күйі өтесің.
«Дінің не?» десе «Ислам» деп айта салу оңай ма? Жоқ, сірә! Бұл жалғанда қай салт-дәстүрді алға қойсаң, соны дінім деп танисың! Фэн шуйдың қуыршақтарына төріңнен орын беріп, айнаның айналасын әдемі сөзбен толтырсаң, Раббың құрбақа боп, дінің осы фэн шуй болмақ. Көзіңді тырмалап ашқаннан, қабақ кіртиіп көз жұмғанша теледидардан көз алмасаң, Раббың теледидар болып, дінің теледидардағы жын-ойнақ болмақ. Осы ма мақсатың? Өмірде жиып тергеніңнің бәрі осы ма?
«Пайғамбарың кім?» десе «Мұхаммед» деп сала қоям дейсің бе? Жоқ, сірә. Мұхаммед салып өткен жолды үйренуге бет бұрмасаң, “сүннет” деген адамға қабақ шытып қарасаң қалай ғана Мұхаммедті пайғамбарым деп айтпақсың?
Бәлкім, фэн шуйды жазған жазушыңды не болмаса теледидарда сүйіп көретін кейіпкеріңді пайғамбар тұтарың сөзсіз. Осы ма жиған тергенің? Ойланған дұрыс. Ертеңгі күнге не әзірледің? Қыстың қамын жаз ойла.
Адам баласы бір амалды жасамас бұрын бір ойланып, жасап жатқанында тағы бір ой жүгірткені дұрыс. «Мен бұны қалай және кім үшін жасаймын? Кімнің ризалығын көздедім?» деп. Ортасына келгенде: «Ниетім өзгермеді ме? Әлде шайтан араласып, көзбояушылыққа салындым ба? Жоқ Аллаһтан өзге біреуге бағыттап жатырмын ба?» Егер бұл екі сұрақтың жауабы оңды болып істің басы да, ортасы да «Аллаһ ризалығы» болса жұмысын аяқтасын, иншаллаһ, берекелі болар. Ал енді жауабы Аллаһтан өзге біреу болса, дереу доғарғаны абзал, ол ісі оған әбүйір әпермейді!
Жоғарыда айтылғанның бәрі атқарған жақсы іс пен құлшылықта өзінің ісіне баға беру мен қадағалау. Ал күнә жасауда бұл қалай болады? Әр нәрсеге толық шешім бар шариғатымызда. Күнә жасап қойған жан дереу күнәсі үшін өкініп, Аллаһтан кешірім сұрап, тәубе еткен жөн.
Әркез Аллаһты еске алып, өзінің әрбір ісіне баға беріп жүретін жан иманның да тәтті дәмін татады. Осылайша ол Аллаһты Раббысы, Мұхаммедті пайғамбары және Исламды діні деп біліп, осыған кәміл разы болмақ!

Ағайын, Аллаһтың есімдерін оқып-білудегі мақсат тек жаттап алып, құрғақ қайталауда емес, есімдер төңірегінде дауласып, бірін-бірін “кәпір” “пасық” деп білуде емес, бәлкім, әрбір есімге тиісінше амал етуде. “Әр-Рахман”, аса Мейірімді дегенде “Олай болуы мүмкін емес, жоқ, тоқта, айланайық” деп, болмашы даға салыну – алжасқандық. Бәлкім, Құран мен хадисте келгені бар, иман келтір де, есімге сай амал ет. Аллаһты Аллаһтың Өзінен артық кім білер?! Білмейтініміз бар, онда Құран мен хадисте келгенге иман келтіру ләзім.

Аллаһ ілімімізді арттырып, иманды құлдарынан етсін. (Осыған қоса “әс-Сәмиғ, әл-Басыр және әл-Ғалим” есімдерін қараңыздар…).

Үмметіміздің әуелгі буыны мен оларға көркем түрде еруші мұсылмандар Аллаһты тек Құран мен хадисте келген есімдермен атап, есім-сипаттардың ешбірін жоққа шығармай, ешкімге ұқсатпай, мағынасы мен сөзін бұрмаламай, «қалай?», «неге?» деген сұрақ қоймай, келген күйінде иман келтіреді. Осы ең дұрыс сенім. Бұған ертеде өткен ұлы имамдардың сөзі дәлел. Уәкиғ Аллаһтың сипаттары мен есімдері келген хадистерді нұсқап: «Бұл хадистер қалай келген болса, солай қабылдаймыз әрі «Бұл қалай?», «Неге мұндай?» деп сұрамаймыз»,-деген. (Сенімді хабар).

Имам Шафиғиден Аллаһтың есім-сипаттары жайында сұрағанда ол: «Аллаһтың қасиетті Құран мен пайғамбар хадистерінде баян етілген есім-сипаттары бар. Аллаһ пенделерінің ешбірі дәлел келген болса мұны кері қайтаруға құқығы жоқ, себебі бұл есім-сипаттар Құран мен Аллаһ елшісінің (с.а.с) сенімді хадистерінде келген. Дәлел жеткеннен кейін мойындамаса – ол кәпір болмақ, ал дәлел жетпей тұрып қабыл етпесе, ол надандықтың кесірі, себебі бұған ақылмен, терең ойлаумен жету мүмкін емес»,-деген. (Сенімді хабар).
Нуғайм ибн Хаммәдтың: «Кім Аллаһты жаратылыспен ұқсатса – кәпір болады және кім Аллаһ Өзін сипаттаған сипаттарды кері қайтарса – кәпір болады. Аллаһ пен Оның елшісі (с.а.с) сипаттаған сипаттар Аллаһты жаратылысқа ұқсату болып табылмайды»,-дегені риуаят етіледі. (Сенімді хабар).
Бұл – пайғамбарымыз (с.а.с) бен сахабалардың сенімі. Бұл – жәннатқа жетелейтін тура жол, дұрыс сенім. Аллаһ тағала Құранда: «Егер де олар сендер иман келтіргендей иман келтірсе, сөзсіз олар тура жолда болады, ал енді бет бұрса, олар бөлінушілікке душар болады»,-деген. (Бақара, 137). Бұл аят пайғамбар мен сахабаларға түсірілген. “Сендер” деген жерде сол әуелгі буын меңзеледі. Тура жолды болудың кілті солар иман келтіргендей иман келтіру. Ал енді олар иман келтіргеннен өзге түрде иман келтіру арты не болмақ? Аяттың жалғасында: “бөлінушілікке душар болады” делінген. Қазіргі таңдағы бөлінушіліктің бәрі де осының салдары. Әуелгі буын иманынан алыстау, солар салып өткен дара жолды елемей, тарау жолмен ыдырау!!!
Пайғамбарымыз (с.а.с) бен оның серік достары болған сахабалардың сенімінен өзге сенім – туралықтан ауытқу болып табылады. Туралықтан ауытқыған жандар Аллаһтың есім-сипаттары төңірегінде біраз қателікке бой алдыруы ғажап емес. Мұны шариғатта «илхәд» деп атайды.
Ұлы Раббымыз қасиетті Құранда: «Аллаһтың есімдерінде туралықтан ауытқушыларды тастаңдар. Олар істегендерінің сазайын тартады» – деген. (Ағраф, 180). Аяттағы «туралықтан ауытқу» ұғымы бірнеше түрлі болады:
а) Пұт және өзге де құлшылық қылынатын нәрселерді Аллаһ есімдерімен атау. Ертедегі арабтар өздерінің тастан, ағаштан жасалған пұттарын «құдайлар» деп атап, кейбіріне «Лат, Ғұзза, Манат» деп Аллаһтың есімдерін тағатын. Бұл Аллаһ есімдері төңірегінде туралықтан ауытқудың бір түрі. Мәселен, «Лат» атауы Аллаһтың «Иләәһ» /Тәңір/ есімінен, «Ғұзза» деген атау Раббымыздың «Ғазиз» /аса үстем/ есімінен, «Манат» деген атау Раббымыздың «Мәннән» /сыйлаушы/ есімінен туындаған.
Туралықтан ауытқудың бұл түрі тек қана пұттарға қатысты болмайды, бәлкім, кез-келген қабір, мола, әулие, әнбиеге ат беруде де болуы мүмкін. Мәселен «Арыстанбапқа түне, Қожа Ахмедтен тіле» деген сөйлем арқылы Арыстанбаптың ризалығы көзделіп, Қожа Ахмедтен тілеу арқылы оны «ризық беруші, нығмет бөлуші, дұғаларды қабыл етуші» деп астарлы түрде атағанмен бірдей болады. Себебі өзге құдайлар мен пұттарға ат қою міндетті түрде оны нақты есіммен атау емес, бәлкім, жанамалай атап өтсе де «туралықтан ауытқудың» алғашқы түріне кіреді. Бұлай жасаушылар тәубе етпейінше өздерінің сазайын тартып, азапқа душар болады.
ә) Аллаһты Оған тән болмаған кемшілік сипаттар арқылы сипаттау. Бұл да Аллаһтың есімдерін жоққа шығарудың, туралықтан ауытқудың бір түрі. Яһудилердің «Аллаһ кедей, бізге мұқтаж» немесе «Ол жаратқан соң бір күн демалды» деуі жоққа шығарудың осы түріне кіреді.
«Аллаһ кешірер, әруақ кешірмес» деген сөздің астарында жанамалай болса да осы мағына меңзеледі. Бұл сөйлемді естіген жан әруақтың Аллаһтан абзал, қаһарлы екенін көрсетіп, Аллаһтың әлсіздігін білдіретін сияқты. Аллаһым бұл теңеулерден пәк әрі өте жоғары! Шын мәнінде Аллаһқа тек кемел, келбетті, көркем әрі еш кемістігі жоқ есімдер мен сипаттар тән!
б) Аллаһ есімдерін немесе оның мағыналарын бұрмалау, мойындамау немесе бұл есімдерді тек «мағынасы жоқ атаулар ғана» деп білу. Мұны «тағтыл» деп атайды. Мәселен, «Әс-Сәмиғ» /толық Естуші/ деген есімін естіп: «Ол естімейді, бұл тек Оның есімі» деп айту немесе мағынасын бұрмалап: «Бұл Оның құдіреті» деп айту – Аллаһ есімдерін жоққа шығару, туралықтан ауытқу болып табылады.
Мұндай жандар тіпті мүшриктердің дәрежесінен төмен болып саналады. Пұтқа құлдық ұрып, серік қосушылыққа белшесінен батқан бейбақтар өздерінің естімейтін, көрмейтін пұттарына көркем де кемел аттар беріп жатса, Исламдағы кейбір ағымдар керісінше Аллаһтың Өзі атаған көркем есімдерді алып тастап, мағынасын бұрмалаумен әлек! Бұл мәселедегі ең дұрыс сенім – Аллаһтың есімдері мен сипаттары Құран мен сүннетте қалай келген болса, дәл солай иланып, мағынасын бұрмаламай, ешкімге ұқсатпай, жоққа шығармай, «қалай?» деген сұрақты қоймай кәміл сеніп, иман келтіру.

в) Аллаһтың есімдері мен сипаттарын жаратылыстағылардың сипаттарына ұқсату. Мұны шариғатымызда «тәшбиһ» деп атайды. Бұл да туралықтан ауытқудың ең сорақы түрлерінің бірі. Шын мәнінде Аллаһ өзі жаратқан құлдарының ешбіріне ешнәрседе ұқсамайды. Християндардың шіркеуде салған суреттері осы үкімде. Сондай-ақ, Аллаһтың есту, көру, білу, көтерілу, разы болу, мейірім төгу және өзге де сипаттарын атаған кезде ешбір жаратылысқа ұқсатпай, Өзіне тән түрде осы сипаттармен сипатталатынына иман келтіру ләзім. Имам Мәликтен «Аллаһтың көтерілуі» жайында сұрағанда: «Көтерілу – мәлім, қалай екені – беймәлім, оған иман келтіру – уәжіп, ал ол жайында сұрау – дінге енген жаңалық»,-деген.

г) Аллаһты Оған тән болмаған есімдермен атау. Християндардың құдайды «көктегі әке» деп, пәлсапашылардың «тылсым күш» деп, кәррәмиттердің «жисм» немесе «жәуһәр» деп атауы осыған кіреді.

Аллаһ тауфиқ берсін!

Әс-сәләму ғаләйкум уа рахмәтуллаһ, құрметті ағайын!
Осыдан азғантай уақыт бұрын бір бауырлар маған: «Сіз Аллаһ есімдерінің кейбірін ұмытып кетіпсіз. Неге бұл тізімде “Әл-Хоофид” /Түсіруші/,  “әр-Роофиғ” /Көтеруші/, “әл-Муғизз” /қадірлі етуші/, “әл-Музилл” /қор қылушы/, “әл-Жәлил” /ұлылық Иесі/, “әл-Адль“  /Әділ/ және тағы басқа, қалың жұртқа танымал, мұсылман әлемінде кеңінен тарап кеткен есімдер келмеген?» деп сұрақ қойған болатын. Сұраушының сұрағына жеке жауап жазғаныммен бұл сауал көптің көкейінде де жүрген шығар деп ойладым. Сол орайда бүгінгі сабағымда Аллаһтың көркем есімдеріне қатысты қағидаларды жазып өтуді жөн көріп отырмын.

Алдымен көркем есімдер анықтамасын келтірер болсақ: «Көркем есімдер» дегеніміз – онымен Аллаһқа дұға етуге болатын, Құран мен хадисте анық аталған, мадақ пен мақтауды талап ететін есімдер. Бұған Құрандағы: «Көркем есімдер Аллаһқа тән, Оған солар арқылы дұға етіңдер»,-деген аят дәлел. (Ағраф, 180).

Аллаһтың есім-сипаттарын танып-білу – дініміздің ең ұлы тіректерінің бірі. Раббысын таныған жан Оған шынайы, ықыласты түрде құлшылық етуге тырыса бастайды. Раббысын танымаған жанға қанша намаз оқы, ораза тұт десең де ол бұлай жасауға бет бұрмайды! Осыған орай Ислам ғұламалары ғасырлар бойы Құран мен хадис қойнауынан көркем есімдерді шығарып, санап, топтастыруға үлкен көңіл бөлген. Алайда, мұның өзі жапа-тармағай, ереже қағидасыз жасала бермейді, бәлкім, есім мен сипаттарды анықтаудың өзіндік қағидалары бар. Осыған орай есімдерге қатысты жалпы қағидаларды баян еткеніміз жөн.
1 – Аллаһ тағала есімдерінің бәрі де кемелдіктің шегіне жеткен аса көркем. Ұлы Раббымыз бұл жайлы Құранның төрт жерінде баян еткен. Олар: «Көркем есімдер тек Аллаһқа тән, ондай болса Оған сол (есімдер) арқылы дұға, құлшылық жасаңдар. Аллаһтың есімдерін жоққа шығарушыларды тастаңдар. Олар істегендерінің сазайын тартады»,-дейді. (Ағраф, 180). Себебі Аллаһтың барлық есімдері өз бойында ешбір кемшілігі жоқ, толық, кемел сипаттарды қамтиды. Ал кім осы есімдерді жоққа шығарса, мағынасын бұрмаласа онда ол азапқа душар болады.
Тағы бір аятта: ««Аллаһ» деп атаңдар, «әр-Рахман /аса Рақымды/» деп атаңдар. Қалай атасаңдар да көркем есімдер тек Оған тән»,-деп айт»,-делінген. (Исра, 110).
Үшінші аятта: «Аллаһ, Одан өзге құлшылыққа лайық тәңір жоқ, көркем есімдер тек Оған тән» (Таһа, 8),-делініп, төртіншісінде: «Ол Аллаһ, Жаратушы, Жоқтан бар етуші және бейне беруші. Көркем есімдер тек Оған тән»,-деп келген. (Хашыр, 24). Бұл аяттардың бәрі де екі нәрсеге дәлел: Көркем есімдердің тек қана Аллаһқа тән екендігіне және барлық есімнің көркем екеніне.
2 – Бұл есімдердің бәрі де кемшілік, кемістік, келтеліктен сау, өз бойында кемел сипаттарды қамтиды. Сол үшін бұл есімдер «көркем» болған.
Атаулар төртке бөлінеді: Біріншісі – мүлдем кемшілік пен кемістікті білдіретін атаулар. Мысалы: Әлсіз, соқыр, кедей дегендей. Мұндай атауларды Аллаһқа таңуға үзілді-кесілді тыйым салынған.
Екіншісі – бірде кемшілік, бірде кемелдікті білдіретін атаулар. Мысалы: Қу, мазақ етуші дегендей. Қулық бір кезде жақсы әрекет болса, енді бірде жағымсыз қылық болып табылады. Мазақ ету де сондай. Хақысыз түрде мазақ ету нашар, ал мазақ қылғанның өзін мазақ қылып, айла жасау жағымды қылық, сірә! Бірақ, мұндай атаулар Аллаһқа жараспайды. Осыған орай ғұламалар «әл-Мәәкир» /айлакер/, «әл-Хоодиғ» /қу/, «әл-Фәәтин» /сынаушы/, «әл-Мудыл» /адастырушы/, «әл-Мустәһзи» /мазақ етуші/, «әл-Кәәйд» /қастықпен айла етуші/ сынды атауларды көркем есімдер қатарына енгізбеген. Бірақ: «Мазақ еткенді Аллаһ мазақ етеді», «Қулық қыламын дегенді Аллаһ алдайды» дегендей жалпылама хабар беру түрінде, себебін баян ете отырып айтуға рұқсат. Бұған Құрандағы: «Олар қулық қылады, Аллаһ та қулық қылады әрі Аллаһ қулық қылушылардың ең қайырлысы»,-деген аят дәлел. (Әнфәл, 30). Яғни Аллаһ: “Аллаһ айла етеді” деп айтпаған, бірақ: “Олар қулық қылады, Аллаһ та қулық қылады” деп, бұл сипаттың жеке-дара емес, біреудің қулығынан кейін ғана жасалатынын айтқан. Демек, бірде кемшілік, бірде кемелдікті білдіретін атауларды кесімді түрде есімдер қатарына енгізуге болмайды, бірақ, себебін анықтап, жалпылама хабар бере отырып айтса болады!
Үшіншісі – кемелдікті білдіреді, алайда бойында кемістігі болуы мүмкін атаулар. Мәселен: Сөйлеуші, қалаушы дегендей. Сөйлеушінің аузынан жақсы сөз не жаман сөз шығуы ықтимал, қалаушы біреу жағымсыз нәрсе қалауы ықтимал. Мұндай атаулар да Аллаһқа жараспайды.
Төртіншісі – тек қана кемелдікті білдіретін атаулар. Бұл Аллаһтың көркем есімдері әрі Аллаһқа жарасатын атаулар осылар ғана. Мысалы: «Әл-Мәлик» /Патша/ есімі Аллаһтың кемел билік Иесі, Қиямет күнінің қожайыны әрі барлық патшалардың патшасы екенін білдіреді. Аллаһ тағала «әл-Ғалийм» /бәрін Білуші/. Оның ілімі – алдында надандық, соңынан жаңылыс болмаған кемел ілім. «Раббым жаңылмайды да ұмытпайды». (Таһа, 52).
Демек, Аллаһтың көркем есімдері кемшілік атаулыдан сау, кемел. Ашық не астарлы түрде де кемшілік мағынасын қамтымайды.
3 – Аллаһтың әрбір есімі жеке алғанда көркем, ал егер көркем есімдердің бірі екінші бір көркем есіммен қосылып келсе, бұл алдыңғыдан өзге, жаңа көркемдікті білдіреді. Мысалы, Құранның көп жерінде: «Әл-Ғазиз /аса Үстем/ әл-Хаким /аса Дана/» есімдері қатар келеді.
«Әл-Ғазиз» /аса Үстем/ есімі жеке тұрғанда Аллаһтың әр нәрседен үстем, әрдайым жеңімпаз екенін білдіреді, ал «әл-Хаким» /аса Дана/ есімі Раббымыздың шексіз даналығын, кемел хикметін паш етеді. Бұл екі есім қатар келгенде әуелгіден бөлек кемелдік туып, алғашқысынан кең мағына береді. Яғни, «Аллаһ тағала Өзінің үстемдігінде аса дана, ұлылығы зұлымдық, жауыздық, қатігездік сынды жағымсыз әрекеттен сау әрі Өзінің даналығында аса үстем, даналығын еркін түрде көрсете алады». Бұл дүниеде үстемдікке жеткеннің бәрі дана бола бермейді әрі дана болғанның бәрі өзінің даналығын әркез көрсете алмайды, себебі жаратылыс – әлсіз келеді. Оның үстемдігі мен даналығы да, өзі де әлсіз, ал Аллаһ мұндай кемшіліктен пәк.
Бұл – “қосарланып келген есімдердің” бәріне тән ереже. Екі немесе одан да көп көркем есімнің бір жерде топтасуын – «қосарланған есімдер» деп атайды. (Аллаһ нәсіп етсе, бұған да тоқталып өтерміз алдағы уақытта).
4 – Аллаһтың есімдері «атаулар» және «сипаттар», яғни Аллаһтың затын білдіру жағынан «атау» болып, есімнің мағынасы жағынан «сипат» болып табылады. Бұған Құрандағы: «Ол әл-Ғафуур /аса Кешірімді/ әр-Рахим /ерекше мейірімді/», (Ахқаф, 8),-аяты және: «Сенің Раббың әл-Ғафуур /аса Кешірімді/, мейірім Иесі», (Кәһф, 58),-деген аяттар дәлел. Әуелгі аятта Аллаһтың «әр-Рахим» есімі аталса, келесі аятта есімнің өзі аталмай, тек «мейірім Иесі» деп, Аллаһтың сипаты берілген. Демек, «әр-Рахим» есімі Аллаһтың есімі, ал «мейірім Иесі» Оның сипаты болып табылады. Екі аятта екі түрлі айту арқылы Ұлы Раббымыз көркем есімдердің “атаулар” және “сипаттар” болып, екіге бөлінетінін білдірген. Өзге есімдер де осындай, яғни әрбір есім Аллаһтың аты және сипатын білдіреді.
Ал жаратылыс есімдері тек атауды ғана білдіреді. Мәселен, адамдардың бірі «Жомарт» деп аталып, өзі шық бермес Шығайбайдай сараң болуы ғажап емес. Бұл атау адамның есімі ғана, оның сипатын білдірмейді әрі есіміне қарап үкім де шығарылмайды.
5 – Аллаһтың есімдері «өтімді сипатты қамтитын» және «өтімді сипатты қамтымайтын» есімдер болып екіге бөлінеді. Мысалы, Аллаһтың «әр-Раззақ» /Ризықтандырушы/ есімі өтімді сипатты қамтиды, себебі Аллаһтың ризығы барлық жаратылысқа берілуде, ал «әл-Хай» /Тірі/ есімі өтімді сипатты қамтымайтын есім болып табылады.
***Егер Аллаһтың есімі өтімді сипатты қамтитын болса, онда үш нәрсеге иман келтіру керек етіледі. Біріншісі – әлгі есімнің Аллаһқа тән екеніне, екіншісі – әлгі есім бойындағы сипаттың Аллаһқа тән екеніне және үшіншісі – әлгі сипаттан белгілі бір үкім шығатынына иман келтіру. «Әс-Сәмиғ» /толық Естуші/ есімін мысалға келтірсек, алдымен бұл есімнің Аллаһқа тән, Оның көркем есімдерінің бірі екеніне иман келтіреміз. Екіншіден, Аллаһтың есту сипатымен сипатталғанына иман келтіреміз. Үшіншіден, Аллаһтың жасырын және жария айтылған барлық сөзді естіп тұрғанына иман келтіреміз.  Тағы бір мысал: Аллаһ “әр-Роззәқ” ризық беруші. Алдымен бұл есімнің Аллаһқа тән екеніне иман келтіреміз. Екіншіден, Аллаһтың ризық беру сипатымен сипатталғанына иман келтіреміз. Үшіншіден, бізге кеп жатқан ризық осы ризық беру сипатының нәтижесі екеніне иман келтіреміз. Өтімді сипатты қамтитын өзге есімдер де осындай.
***Ал егер өтімді сипатты қамтымайтын есім болса, онда тек екі нәрсеге иман келтіру талап етіледі. Біріншісі – әлгі есімнің Аллаһқа тәуелділігіне және екіншісі – Аллаһтың әлгі есімнен туындаған сипатпен сипатталатынына. Мәселен, «әл-Хай» /Тірі/ есімі өтімді сипатты қамтымайтын есім. Ондай болса бұл есімнің Аллаһқа тән екеніне және Аллаһтың тірі екеніне иман келтіру керек етіледі.
6 – Аллаһтың есімдері мен сипаттары бірі екіншісінен ауқымды үш баптан тұрады: Есімдер бабы, сипаттар бабы және хабар беру бабы. (Осыны жақсылап түсініп алыңыздар, өте маңызды нәрсе).

Осы үш баптың көлемі жағынан ең кішісі – есімдер бабы, себебі есімдер – осы аталған қағидалардан әрі аспайды. Басқаша айтсақ, Аллаһтың есімдері Оның сипаттарынан аз.
Ауқымдылығы жағынан сипаттар бабы екінші орында. Себебі кез-келген есімнен сипат шығаруға болады, алайда әрбір сипаттан есім жасала бермейді. (Маңызды қағида, жаттап алыңыздар). Мәселен: «Раббыңның сөзі шындық әрі әділдікпен тәмамдалды», (Әнғам, 115), деген аятта Аллаһтың “шыншылдық” әрі “әділдік” сипаты баян етілген. Бұл аятқа қарап біз Аллаһты «әл-Адль» /әділ/ деп, аяттағы сипаттан есім шығара алмаймыз. Неге? Себебі Аллаһ Өзін Құранда нақты «әл-Адль» деп атамаған. Бірақ Аллаһтың әділдік сипатымен сипатталғанын мойындаймыз. Сол үшін жұртшылық қолында жүрген есімдер тізімі арасындағы «әл-Адль» есімі біздің блогта келген көркем есімдер қатарына жатқызылмаған. (Ескерту: Бірақ “«Әл-Адль» ол көркем есім емес” деп айтуға болмайды, алайда: “Бұл есімге Құран мен хадисте нақты «әл-Адль» деп аталған дәлел келмеген” деп айтамыз. Осыған жақсылап мән беріңіздер. Біз қалың мұсылман әлемінде келген есімдер тізімінде келген кейбір есімдерді жазбай өтетініміз рас, бірақ ол сол есімдерді “мойындамады” деген сөз емес, бірақ, нақты ашық дәлелі келмеген себепті тізімге енгізбегендігіміз ғана. Қате түсініктен сақ болайық, ағайын).
Демек, Құран мен хадисте келген сипаттардан есім шығара алмаймыз, бірақ, егер есім келсе, одан сипат шығаруға болады, себебі кез-келген көркем есімнен сипат шығаруға болады, ал кез-келген сипаттан есім шыға бермейді! «Әс-Сәмийғ» деген есімі аталса, онда бұл есімнен сипат шығаруға болады. Бұл жайында бесінші қағидада айтып өттік.
Үшіншісі – хабар беру бабы. Бұл әуелгі екі баптан да кең, ауқымды бап. Есім-сипаттар қатарында келмеген атаулармен атау, есімдерді араб тілінен өзге тілге аудару осы бапқа жатады. Мысалы: «ерекше Мейірімді, аса Рақымды, Патша» деген аудармалар немесе Оны «Зат, Нәрсе, өздігінен Бар» деу Аллаһ жайында хабар беру болып табылады. Бірақ, «Мейірімді» бұл Аллаһ есімі деп айтылмайды, бәлкім: «әр-Рахим» – Аллаһ есімі, оның мағынасы – «ерекше Мейірімді» деу дұрыс. Осы үш бапты білудің пайдасы өте зор.
7 – Аллаһтың көркем есімдерінің бәрі де «тауқифи» болып табылады. «Тауқифи» дегеніміз – Құран мен сенімді хадисте келген есім-сипаттармен ғана шектелу. Яғни Құран аяттары мен пайғамбарымыздың (с.а.с) сенімді хадистерінде келген есімдерді ғана қабылдап, бұған өз ойымыздан ешнәрсе қоспай, бұрмаламай, «қалай?», «неге?», «мүмкін емес» дегендей тіркестерді қоспай, келген күйінде иман келтіру. Пенделердің барлық қасиеті шектеулі болғаны сияқты оның ақылы да шектеулі. Ұлы Раббымыз: «Өзің білмеген бір нәрсенің соңынан түспе. Расында құлақ, көз және жүрек олардың барлығы да сұралады»,-деп ескертеді. (Исра, 36).
Осыған орай ғұламалар «ән-Назыф» /таза/, «әл-Уәәжид» /қалаған нәрсесін табушы/, «әл-Мәәжид» /даңқты/, “Әл-Хоофид” /Түсіруші/,  “әр-Роофиғ” /Көтеруші/, “әл-Муғизз” /қадірлі етуші/, “әл-Музилл” /қор қылушы/, “әл-Жәлил” /ұлылық Иесі/, “әл-Адль“  /Әділ/ сынды атауларды көркем есімдерге енгізбеген. Мағыналары жақсы болғанымен бұл есімдер Құран мен хадисте нақты айтылмаған. Сол үшін көркем есімдер қатарына ене алмайды, алайда сипаттар бабына немесе хабар беру бабына жатқызса болады. Тағы да ескертеміз: “Бұл есім емес” деп айтылмайды, бірақ “бұларға анық дәлел келмеген” деп айтылады.
8 – Құран мен хадистерде келген Аллаһқа қатысты етістіктерден есім шығаруға болмайды. Мәселен: «Аллаһ оларды мазаққа ұшыратады» (Бақара, 15),-деген аяттан «Мазаққа ұшыратушы» деген есімін шығаруға болмайды. Алайда «Мазақтағысы келгеннің өзін мазаққа қалдырады» деп, шектеп, хабар беру ретінде айтса оқасы жоқ. (2-ші қағидаға тағы бір назар аударыңыздар). Сол себепті де «әл-Мудыл» /адастырушы/, «әл-Фәтин» /сынаушы/, «әл-Мәкир» /айлакер/, «әд-Даар» /зиян келтіруші/, «ән-Нәәфиғ» /пайда беруші/ дегендей есімдер Аллаһтың есімдері деп айтуға келмейді.
9 – Көркем есім дұға етуге жарайтын немесе алдына «ғабду /құл/» сөзі қосылуға жарайтын болуы керек. Бұған Құрандағы: «Оған сол есімдермен дұға, құлшылық етіңдер» деген аят дәлел. Осыған орай «әд-Дәһр» /заман/, «әл-Әбәд» /мәңгілік/, «әл-Бурһәән» /дәлел/, «әз-Зәриғ» /егуші/, «әс-Сәбит» /берік/, «әл-Жәғил» /жасаушы/, «әс-Сәрийғ» /жылдам/, «әл-Қоотил» /өлтіруші/, «әл-Кәәтиб» /жазушы/ сынды есімдер көркем есімдер қатарына енбейді. Бұл атаулар бірнеше қағидаға қайшы келеді.
10 – Көркем есімдер өз бойында мадақ пен мақтауды талап ететін, ешбір сөзбен шектелмей, матаса байланысусыз, жеке келуі шарт. Осыған орай «әл-Бәәлиғ» /жетуші, толық етуші/, «әл-Мухзий» /қорлаушы/, «әл-Хоодиғ» /айлакер/, «әл-Мутимм» /аяқтаушы, толықтырушы/, «әл-Фәәлиқ» /жарып шығарушы/, «әл-Мухриж» /шығарушы/, «әл-Ғоофир» /кешіруші/, «әл-Қообил» /қабыл етуші/, «әш-Шәдийд» /қатты, қуатты/ сынды есімдер көркем есімдер қатарына енгізілмейді. Алайда аятта келген үлгіде айтса болады. Мәселен: «Ғоофируз-зәнб» /күнәны кешіруші/, «Шәдийдул ғиқааб» /азабы қатты/ дегендей. Бірақ бұл сипаттар бабына кіреді.
11 – Көркем есімдердің бірінен алынған синонимдес сөз Аллаһтың есімі бола алмайды. Мәселен: «әл-Ғалийм» /бәрін Білуші/ деген есімге синонимдес сөзді алып, Аллаһты «әл-Ғаариф» /білуші/ немесе «әл-Ғаақил» /ақылды/ деп айта алмаймыз.

Аллаһ тауфиқ берсін!

Құрметті, оқырман ағайын! Біраз уақыт оқу орнында жұмыстар шығып, блогтан қол үзіп қалдым. Алдағы уақытта, дәлірек айтсақ, жазғы демалыста сіздермен жиі қауышпақ ниетім бар.

Тәфсир сабағын жалғастырайық. Өткен дәрістерде Фәлақ пен Нәс сүрелерінің түсіндірмесін бастаған болатынбыз. Алғашында жалпы танысу, кішігірім шолу жасап, бірінші сабақта Фәлақ сүресінің алғашқы екі аятын түсіндіріп өттік. Бүгінгі сабақта Фәлақ сүресінің келесі аяттарын түсіндіріп өтпек ниетіміз бар, иншалла!

Фәлақ сүресінің үшінші аяты: «Уә мин шәрри ғоосиқин изәә уақоб». Халифа Алтай атамыз қазақша баламасын: «Қараңғылық басқан сәтте, түннің кесірінен»,-деп берген. Алдағы әдетімізге сай, аяттың әрбір сөзіне тоқталып өтейік.

«Уә» дегеніз осы аятты алдыңғы аяттармен байланыстырып тұрушы шылау сөз. Бұл «және» деген мағына береді, яғни: ««(Әй, Мұхаммед!) Жаратқан нәрселердің кесірінен және қараңғылық басқан сәтте түннің кесірінен қашып таңның Раббысынан пана сұраймын»,-деп айт».

«Мин» сөзі алдыңғы аятта келгендей, шығыс септігін білдіретін сөз. Бұл аятта да «мин» сөзі «шәрр» сөзіне қосылып «жамандығынан, кесірінен» деген мағына беріп тұр. Байқап қарасақ, бұл аятта біз үшін түсініксіз қалған үш-ақ сөз. Ол «ғоосиқ», «изәә» және «уақоб».

Имам Табари тәпсірінде «Ғоосиқ» сөзінің «Түн» деген мағына беретіні айтылған. Аллаһ елшісі (с.а.с) бір түні айға қарап тұрып: «Әй, Айша. Мынаның кесірінен қашып, Аллаһтан пана сұра. Бұл «ғоосиқ изәә уақоб»»,-деген екен. (Тирмизи, сахих хадис).

Өздеріңіз білетіндей, тәпсір жасаудың, яғни аяттарды түсіндірудің төрт жолы бар. Бірінші түрі – бір аяттың түсіндірмесін Құранның екінші бір аятымен түсіндіру. Мысалы, Фатиха сүресіндегі «нығметке бөленгендер» деген сөзді Ниса сүресіндегі «пайғамбарлар, шыншылдар, шәһидтер және салихалылар» деген аятпен түсіндіру.

Екінші түрі – аятты хадиспен түсіндіру. Бұған осы аят дәлел, яғни «ғоосиқ изәә уәқоб» дегенді пайғамбарымыз (с.а.с) айға қарап тұрып айтқан, яғни түнгі уақыт деген сөз.

Үшінші түрі – пайғамбар қасынан екі елі қалмай жүрген сахабалар мен олардың шәкірттері табиғиндер жасаған түсіндірме.

Төртінші түрі – алдағы үш тәсілдің ешбірінде айтылмаса тіл ғұламаларының жасайтын түсіндірмесі.

Демек, Аллаһ елшісі (с.а.с) «ғоосиқ» сөзін “ай” деп түсіндірген. Ай астарында «түн» меңзеледі.

«Изәә» сөзі «егер» немесе «кезде» деген мағына береді. Өзінен кейін келген етістікпен қосылып, сол етістік болса, немесе болған кезде деген мағына беріп кетеді екен.

«Уәқоб» дегеніміз «орнау, келу, орындалу» деген мағына береді. Алдындағы «изәә» сөзімен қосып «орнаған кезде, келген кезде» деп балама жасаса болады.

Демек, аяттың толық баламасы: «Қараңғылық басқан кезде түннің жамандығынан». Айтып өткеніміздей, аяттарды толық түсіну үшін алдыңғы аяттармен қосып оқу ләзім. Ондай болса бұл үш аяттың қазақша баламасы: ««(Әй, Мұхаммед!) Жаратқан нәрселердің кесірінен және қараңғылық басқан сәтте түннің кесірінен қашып, таңның Раббысынан пана сұраймын»,-деп айт».

Назар аударыңыздар, бұл жерде дұға ету әдебіне кішігірім сілтеме жасалған. Анығында, Аллаһтан бір нәрсе сұрап дұға еткен кезде сұрағалы тұрған нәрсеңе сай есімімен дұға еткен дұрыс. Мәселен, «Аса Мейірімді Аллаһ, маған мейіріміңді төк, аса Жомарт Раббым, мені нығметіңнен ада етпе» дегендей.

Енді осы үш аятқа назар аударсақ, Аллаһ тағала жаратылған нәрселердің кесірінен қашып, барлық нәрсені «Раббысынан» пана сұрау керектігін атап өткен. «Раббы» дегеніміз жаратушы, ризық беруші, тәрбиелеуші. Келесі аятта түннің қараңғылығынан, оның жамандығынан қашып, пана сұрау жайын қозғап, осы қараңғылықтан аман сақтайтын «Таңның Раббысынан» пана сұрау керектігін айтқан!

Түннің кесірлігі мен жамандығы көп екені айтпаса да белгілі. Бұл жын-шайтан, құр-шаянның жыбырлап, күндіз атқара алмаған озбырлық-бұзықтығын жүзеге асыратын уақыт. Пайғамбарымыз (с.а.с): «Күн батса балаларыңды үйден шығармаңдар, малдарыңды қораға қамаңдар» деген. Тағы бір хадисте: «Күн батса шайтандар жайылады»,-дейді.

Иә, оған өзіміз де куәміз. Өлтіру, зорлау, ішу және тағы басқа зұлымдық атаулының бәрі де түн жамылған кезде орын алады. Ақиқат – нұр, ал жалған ол қараңғылық. Сол үшін Аллаһ тағала Құранның көптеген жерінде: «Құлдарын қараңғылық түнектерінен жарық нұрына шығарады» деген. Бұны тура мағынасымен де, ауыспалы мағынасымен де түсінсе болады, яғни жамандықтың кесірінен сақтап, жарық күн көрсетеді және надандық, күпірліктен құтқарып, иман мен білім нұрына шығарады дегендей.

Осы жерге дейін жамандық, кесірдің екі түрі баян етілген. Бірі – жаратылған нәрселердің кесірі, екіншісі – қараңғылық басқан сәтте түннің кесірі.

Келесі аятта: «Уә мин шәррин-нәффәсәәти фил-ғуқад» делінген, яғни «Түйнектерге дем салушы келіншектердің кесірінен».

«Уә мин шәрри» деген тіркесті жоғарыда талдап өттік, яғни «және … кесірінен». Ненің кесірінен?

«Нәффәсәәти». Бұл «нәфәсә-иәнфусу» /үрлеу/ сөзінен түрленіп, күшейтпелі түрде осы істі атқарушы адамға айтылады, яғни «нәффәс». «Нәффәс» сөзі ер тегі, ал «нәффәсәһ» әйел тегі. Аятта «Нәффәәсәәт» деп келген, яғни әйел тегінің көпше түрінде. Демек, «дем салушы келіншектер» деген мағына береді.

«Нәфәсә» деген құр үрлеу емес, қақырып түкіру емес, бірақ осы екеуінің арасындағы нәрсе, яғни азғана сүпілеп, сәл ылғалды түрде дем салу. Бұл сиқыршы, дұғалаушылардың ісі.

Қалаған адамға жамандық қалап, оған қарсы дұға оқып, түйнектерге үрлесе, бұл адам «нәффәс» боп аталады. Ол өзінің осы жаман сиқырымен шайтандардан медет сұрап, белгілі біреуге зиян тигізеді.

Сұрақ: Аллаһ қаламаса да ма?

Біліп қойыңыздар, Аллаһтың қалауы екіге бөлінеді: Шариғи қалауы және кәуни қалауы. Шариғи қалауы дегені адамның мұсылман не кәпір болуы, білім ала алуы не ала алмауы және тағы басқа. Бұл тек қана Аллаһтың қалауымен жүзеге асады әрі бұл ешбір ереже-қағидаға бағынбайды.

Кәуни қалауы Аллаһтың жерге орнатқан ережелеріне сай орындалатын нәрселер. Мысалы, отқа қолыңды салсаң қолың күюі. Аллаһ қаламаса күймейді деп отқа қол салсаң қолың бәрібір күйеді, себебі ол Аллаһ орнатқан заңдылыққа сай. Аллаһтың кәуни, яғни болмыстағы қалауы арнайы жағдайларда өзгермесе, жалпы өзгермейді. Мысалы, Иса өлілерді тірілтті. Болмыс заңдылығы бойынша өлілер тірілмейді, бірақ, Аллаһ сол заңдылықтың өзгеруіне рұқсат беріп, Иса өлілерді Аллаһ қалауымен тірілткен. Мұндай өзгеріс арнайы хикмет пен даналық үшін жасалады.

Міне, сиқыр да осы «болмыс» заңдылығына жатады, яғни сиқыршының сиқыры көздеген адамға барып тиетіні ол рас. Болмыстық нәрсе. Отқа қолыңды салып, қолың күйсе «Аллаһ, неге бұлай болды?» демейтінің сияқты сиқырға ұшыраған жан да Аллаһқа кінә таға алмайды.

Аллаһ тағала «нәффәсәәт» деп, әйел тегімен неге айтқан? Себебі дұғалау, сиқырлау көбіне әйел адамдардың ісі. Бірақ кейбір ғұламалар: «Бұл жерде сиқыршының жаны, ол медет сұрайтын шайтандар меңзелген» дейді. Қайткен күнде сиқыршы атаулының бәрі де осы ұғымға кіреді.

«Фил-ғуқад» дегені «түйіншектерге» деген мағына береді. Ертедегі араб әйелдері түйіншектер орап, әрбір ораған түйіншекке сиқыр оқып, сүпілеп үрлейтін болған. Осыған орай жалпы түрде арабтарға белгілі сиқырлау әдісі айтылған. Бірақ, бұл жерге сиқырлау әдісінің кез-келген түрі кіреді, мейлі ол адамның денсаулығына зияны тисін, мейлі ол адамдар көзін алдайтын құрғақ сиқыр болсын!

Жалғасы бар…

“Кәрийм” және “әкрам” сөздері араб тіліндегі «әл-Кәрам» сөзінен туындайды. Бұл өз бойында жалпы алғанда «жомарттылық» немесе «қадірлілік, елеулілік, құрмет» деген мағыналарды қамтиды.

“Әл-Кәрийм” есімі Аллаһтың көркем есімі ретінде 3 жерде келген. Олар: Мүминун сүресінің 116 шя аяты, Нәміл сұресінің 40 шы аяты және Инфитар сүресінің 6 аяты.

Ал “әл-Әкрам” есімі Ғаләқ сүресінің 3 ші аятында бір рет келген.

Аса Ұлы Аллаһқа қатысты айтылғанда “әл-Кәрийм” көркем есімін кейбір ғалымдар: ««Әл-Кәрийм» есімі төңірегінде 16 дан астам пікір айтылған. Сол пікірлерді ықшамдап айтар болсақ:

-         Ақы сұрамастан беруші

-         Себебіне қарамастан беруші

-         Құлдарының берген-бермегеніне, кәпір-мұсылманына, күнәһар-салихалылығына қарамастан беруші

-         Беріп, артынан мадақ айтушы. Мысалы: Әйуб пайғамбарға сабырлық беріп, артынан оны «Сабырлы құл» деп мақтаған.

-         Сыйлары мұқтаж бен өзгені толық қамтушы

-         Оған тіл тигізгеннің өзіне сый-сияпат беруші

-         Сұрамай тұрып беруші»,-деген.

Ал “әл-Әкрам” есімі болса “әл-Кәрийм” есімінің асырмалы шырайы болып табылады. «Жомарттық етушілердің ең абзалы, ең қайырлысы. Аса жомарт болғандардан басым түсуші» деген мағына береді.

Есімдердің Аллаһқа қатысты мағынасына келер болсақ, Аллаһ – аса Жомарт, шексіз жақсылық Иесі. Аллаһ – аса Жомарт, жақсылығы үзілмей беріледі. Аллаһ – аса жомарт, оның жақсылығына қол жеткізу қиындық тудырмайды. Аллаһ пен пенде арасында перде жоқ, өзара тым жақын. Сұраған құлының сұрауын береді, тіпті сұрамай тұрып нығметін төгеді. «Егер де сенен құлдарым Мен туралы сұраса, шын мәнінде Мен тым жақынмын. Маған дұға қылып сұрағанның сұрағанын беремін, ондай болса Менен сұраңдар да Маған иман келтіріңдер!» (Бақара, 186).

Аллаһ – аса Қадірлі. Қадірлеп, сөзін қастерлеп, сыйлауға толығымен лайықты. Аса қадірменді жандардың алдында қисық сөйлеп, қисынсыз іс жасаудан қалай тартынсақ, Аллаһтың құзырында одан да көп қорқып, қисынсыз іс пен сөзден, жағымсыз ойдан аулақ болған жөн. Қадірлі болған ата-ана, туған-туыс, басшылардың сөзін іске асыруды қалай тырыссақ, Аллаһтың сөзін екі етпей орындау ләзім!

Осы кезде аса Қадірлі Аллаһ өзінің құлын да қадірлі етпек. Нағыз қадірлі жан – Аллаһ қадірлі еткен жан.

Бірақ, қадірлі, елеулі болған күннің өзінде Аллаһпен тайталасудан сақ болған жөн. Себебі адам баласы «Төмендердің төменіне түсірілген». (Тин, 6). Төменнен қанша байбалам салсақ та, аса Ұлы, аса Жомарт, аса Қадірлі, кемшілік пен кемістіктен ада Аллаһтың құлы болып қалуымыз хақ!

Аллаһ – аса Жомарт, өзінің нығметін себепсіз береді. Ғұмыр берді, оған біздің жасаған себебіміз бар ма? Он екі мүшені сау қылып, ақыл берді. Тура жолға бастар Құран беріп, оны түйсінер жүрек берді. Бұл себепсіз берілген мол нығмет, аса ұлы сый!

Адамдар жомарттық етсе артынан бір жауап іздеп тұрады әманда. Бірі өз жомарттылығынан берсе, бірі айырбасқа береді. Бірі ертеңгі күнін ойласа, бірі еріксіз береді. Аллаһ тағала өз нығметін ешбір мақсат-мұратсыз, себеп-салдарсыз беріп, артынан ақы сұрамайды. Жақсы не жаман болуымыз өзіміз үшін. Жауабын да өзіміз береміз.

Адам баласы өзіне жаққанға беріп, жақпағанға мойын бұрмайды. Мансаптымен ауызжаласып, мансапсызды итше үркітеді. Аллаһ тағала мұндай кемшіліктен пәк!

Ондай болса Аллаһтан екі дүниенің жақсылығын сұрағанымыз жөн болар. Аллаһтан сұрап, үлкенді кішіні нәрсені өтінуіміз Аллаһқа ұнайды. Аллаһтан сұрап дұға ету – құлшылық. Құлшылығымызды көбейтейік. «Үлкен нәрсе», «кіші нәрсе» деп сұраудан ұялмаған абзал, себебі Аллаһқа бәрі жеңіл, бәрі оңай.

Бұл жалғанда көптеген жанның арманы, өзінің өмірін «суы мөлдір теңіз жағасында, пальмалардың арасында, алтындай сап-сары құмда, екі қабат виллада, соңғы үлгідегі мәшінеде өткізсем” деп армандайды. Табиғатта өте сұлу, керемет сәнді жерді көрсе ең бірінші ауызға алатыны: “Шіркін, осы жерде тұрса ғой” дейді. Бірақ мұның бәрі адам баласының көзі көрген сұлулық. Ал Аллаһ тағала Өзінің ізгі құлдарына не әзірлегенін білесіздер ме? Құдси хадистердің бірінде Раббымыз: «Мен Өзімнің салихалы құлдарыма көз көрмеген, құлақ естімеген, адам баласының ойына кіріп шықпаған сый әзірледім” деген. Бұл сыйды елестете алмаймыз, себебі оны көрмегенбіз де, ондай нәрсені естімегенбіз. Бұл сыйды суреттей алудың өзі қиын, себебі ол адам баласының ойына кіріп шықпаған ұлы сый! Жалғанда “баға жетпес” сұлу көріністің бәрі ахыретте әзірленген ұлы сыйдың қасында түкке тұрғысыз! Асығушылар осыған асықсын!

Аллаһ – аса Жомарт, сұраған құлының қолын бос қайтарудан ұялады. Бұған имам Ахмад, Әбу Дәуд, Тирмизиде келген сенімді хадис дәлел. «Шын мәнінде Раббыларың аса ұялшақ, тым жомарт. Қолын көтерген құлының қолдарын құр қайтарудан ұялады”.

Аллаһ тағала – аса Жомарт! Күнәларды кешіріп, орнын сауаппен алмастыруының өзі үлкен нығмет, шексіз жомарттық. Жұмыр басты пенде жақсылықты тек жақсылық жасағанға не болмаса болашақта көмегі тиетін біреуге жасайды. Бірақ, жамандыққа жақсылықпен жауап қайырушы кемде кем. Аллаһ болса: «Тәубе етіп, ізгі амал жасағандардың жамандықтарын жақсылықпен айырбастайды. Аллаһ аса кешіруші, тым жомарт».

Тағы бір хадисте: «Аллаһ тағала жақсылық пен жамандықты жазып, оларды баян етті. Кімде кім бір жақсылықты мақсат тұтып, бірақ оны жасамаса Аллаһ тағала әлгі адамға ойлаған жақсылығын толық бір жақсылық етіп жазады. Ал енді біреу бір жақсылықты мақсат етіп, оны атқаратын болса, Аллаһ тағала оған он жақсылық жазып, оны жеті жүзге тіпті одан да көп еселеп жазады. Ал енді біреу жамандықты мақсат тұтса, оған тек бір жамандықтан өзгесі жазылмайды» деген. Хадистің тағы бір нұсқасында: «Әлгі жамандығы өшіріледі. Қасіретке душар болған ғана қасіретке ұшырайды» делінген, яғни осындай кеңшілік пен жомарттылық беріліп тұрғанға қарамастан жаман істер атқарып, жақсы іске мән бермесе ол қасіретке душар болады! Әрине, бір толық жақсылық жазыларлықтай жақсы ойы болмаса, тіпті кейін өшірілер жамандықты ойлап шектелсе оқасы жоқ ау, бірақ, ол бәрінен асып, ойлаған жамандығын жүзеге асырса, өкініште өзі қалары сөзсіз!

Аллаһ – аса Жомарт. Аллаһтың жомарттығы – балиғатқа жетпеген баланың жақсы амалдарын жазып, жаман амалдарын жазбайды! Бір әйел адам кішкентай баласын көрсетіп: «Мынаның қажылығы қабыл бола ма?» дейді. Сонда пайғамбар: «Ия және саған сауап болмақ» деген. Неткен ұлы Жомарттық!

«Үш түрлі адамның амалдары жазылмайды: Оянғанға дейін ұйқыдағы адам, балиғатқа жеткенге дейін жас бала және есін жиғанша есінен танған адам» деген хадиске келер болсақ, Ибн Хиббан түсініктеме жасап: “Бұл хадисте әлгі үш түрлі адамның жамандықтары жазылмайтыны меңзеледі. Бірақ, жақсылық жазылып тұрады”,-деген. (Сахих Ибн Хиббан).

Аллаһ алдында аса қадірлі болу үшін Аллаһтан қорқып, тақуалыққа тырысу. Тақуалық деген не? Көп жандар тақуалық деген шапан киіп, сәлде орап, дүниеден қол үзу деп біледі. Жоқ, бұл келте түсінік. Тақуалық деген – Аллаһтың азабынан қорған болатын амалдар атқару. Аллаһ азабынан қорған болар іс – Аллаһтан қорқуға, Одан үміт етуге жетелейді. Мұндай жандар аса құрметті де қадірлі болмақ! Раббымыз құранда: «Шын мәнінде Аллаһ алдында аса қадірлілер – тақуалар» деген.

Демек, шынай бедел – тақуалықта. Ал енді күнәға белшесінен батып, күпірліктің туын көтерген жандар болса, ол беделі өткінші, тіпті қияметте азаптың үстінен азап болып кері қайтпақ. Аллаһ тағала мұндай жандардың халін суреттеп: «Оны ұстаңдар да сүйретіп, тозақтың ортасына апарыңдар. Сосын азап ретінде басына ыстық су құйыңдар. Азапты тат, сен аса үстем, тым құрметті емес пе едің?» деген. (Духан, 47-49).

Ағайын, ой жүгіртіңіздерші! Дүниеде бай болсам, ішсем-жесем деп бәрі арман тұтады. Осы байлық жолында қысқа ғұмырын сарп етіп, намаз бен оразаға уақыт таппайды. Сөйте тұра бай болуды арман тұтады. Ал сол жандар ойланып па? Бүгінде намаз бен оразаға уақыт таппайтын, егер ол ертең бай болса, дінді толығымен ұмытпасына кім кепіл. Адамның «менмендігі» бар, ол ақиқат. Бай болса «өзім жеттім» демесіне кім кепіл? Бай болып дүниесімен дінін тең ұстаса, нұр үстіне нұр болмақ. Ал енді дүниені алға қойып, мәңгі өлместей тырбаңдап, «адамдар арасында құрметті» боп өтсе, Аллаһ алдындағы құрмет «тақуалыққа» қол жеткізбей дүниеден озса не болмақ? Жоғарыдағы аят үрей салмай ма? Өзі азапқа салынып, қиналып жатқанда: «Азапты та, сен аса үстем, тым құрметті емес пе едің?» деген мазақ сөзді естісе халі қандай болмақ?! Аллаһым, бергеніңе шүкір, тақуалықтан жұрдай етпе!!!

Бәлкім, екі дүниеде де құрметті болу маңызды. Пайғамбарлардың есімі сан ғасырлар бойы адамдар аузынан түспейді. Себебі олар тақуалар, аса қадірлі жандар. Ал ертеден бай болып, жұрттың аузында тең жүрген кім бар? Иманды алға қойсақ, бәрі де өз жөнімен болар. Келте ойдан сақ болып, келтеліктен аман болайық, ағайын!